ماه مبارک رمضان عالی ترین مکتب تربیت و اخلاق – از سلسله نوشتارهای مرجع ولائی آیت الله العظمی صافی گلپایگانی قدس سره – شماره 19 – بهترین روش برای ترمیم و جبران گناه
بهترین روش ها برای ترمیم و جبران گناه و اعاده حیثیت و شرافت گناهكار ـ كه از عوامل مهمّ تربیت و تهذیب اخلاق و تصفیه ارواح نیز هست و درعین حال از سهولت و آسانی و وسعت دین اسلام حكایت می كند و شرافت و آبروی گناهكار را در نزد دیگران نمی ریزد و وجدان و قلب او را از تاریكی و كدورت پاك می سازد ـ استغفار، طلب آمرزش و توبه و بازگشت به سوی خداست.
اسلام درضمن بسیاری از تعالیم اجتماعی، حفظ شرف و موقعیت و مقام اجتماعی و حرمت و آبروی افراد را منظور داشته و كشف و آشكارشدن نهان كاری های مردم را نخواسته و افشای معایب و اشاعه فحشا را به شدّت ممنوع كرده است.
نظر اسلام آن است كه هركس قدمش به سنگ معصیتی خورد و لغزشی او را به زمین انداخت، باید به پا خیزد و در راه خدا و به سوی خدا قدم بردارد و از مجاهده و كوشش باز نایستد.
هر فردی باید خود به حساب خویشتن رسیدگی كند، و به پرونده اعمال خود نظر نموده، و در محكمه وجدان، بازپرس خود شود.
«حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَزِنُوهَا قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا، وَتَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْأَكْبَرِ».
جبران گناه و آمرزش معاصی، به رفتن نزد كشیش، و اقرار به گناه در نزد او احتیاج ندارد؛ شكنجه بدنی و مقراض كردن و قطع اعضا نمی خواهد.
جبران گناه و آمرزش و پذیرش توبه، بیش از بیداری ضمیر و شعور و توجّه به زیان گناه و پشیمانی و تصمیم به پاك شدن از گناه، بازگشت به راه خدا، ادای حقوق و خلاصی از مظالم، شرط دیگری ندارد.
اگر مؤمن مرتكب گناهی شد چون به آثار شوم و خطرناك گناه آگاه است، پشیمان می شود؛ همان طور كه اگر فردی ندانسته یا در حال عصبانیت سم بخورد، یا اموالش را آتش بزند، یا فرزند خود را به قتل رساند، یا به ولی نعمت خود توهین كند، پشیمان می شود و اگر پشیمان نشود برحسب حدیث:
«فَمَنْ لَمْ ینْدَمْ عَلَى ذَنْبٍ یرْتَكِبُهُ فَلَیسَ بِمُؤْمِنٍ».
او مؤمن نیست.
اثر «ایمان»، ندامت و پشیمانی از گناه است و ندامت از گناه در «توبه» كافی است.
«كَفَی بِالنَّدَمِ تَوْبَةً».
وقتی مؤمن گناهی را مرتكب شد، پشیمانی او را به استغفار و آمرزش خواستن وادار می سازد و تعالیم اسلام گناهكاران را به رحمت خدا امّیدوار و از ناامّیدی و یأس نجات می دهد. این مژده الهی و بشارت قرآنی در كالبد مرده، روح تازه می دمد:
﴿قُلْ یا عِبَادِی الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ﴾؛
«گو: ای بندگان من ـ كه بر خویشتن زیاده روی داشته اید ـ از رحمت خدا نومید مشوید. درحقیقت، خدا همه گناهان را می آمرزد، كه او خود آمرزنده مهربان است».
آری، خدا غفار، رحیم، ستّار، توّاب و واسع المغفرة و الرّحمة است. بنده توبه كار را دوست می دارد؛ و هیچ انسانی محكوم به بدبختی نیست.
در برخی اخبار و روایات آمده است كه وقتی بنده ای از گناه پشیمان شد و به سوی خدا بازگشت و گفت:
«إِلَهِی أَنَا أَسَأْتُ»؛
«خدای من! من بد كردم».
خدا می فرماید:
«وَأَنَا سَتَرْتُ»؛
«من آن را پوشاندم».
«فَیقُولُ: إِلَهِی أَنَا نَدِمْتُ»؛
«و چون می گوید: خدای من! من پشیمان شدم».
خدا می فرماید:
«وَأَنَا قَبِلْتُ»؛
«من قبول كردم».
«أَیهَا الشَّابُّ إِذَا تُبْتَ ثُمَّ نَقَضْتَ فَلَا تَسْتَحْی أَنْ تَرْجِعَ إِلَینَا»؛
«ای جوان، اگر توبه كردی و شكستی، حیا نكن كه دیگربار به سوی ما برگردی!»
«وَإِذَا نَقَضْتَ ثَانِیاً فَلَا تَسْتَحْی، أَوْ یمَنَعُكَ الْحَیاءُ أَنْ تَأْتِینَا ثَالِثاً»؛
«و هرگاه دوباره توبه را شكستی، حیا نكن. آیا حیا تو را از اینكه سه باره به سوی ما بیایی، منع می كند؟ (حیا نكن و بیا)».
«وَإِذَا نَقَضْتَ ثَالِثاً فَارْجِعْ إِلَینَا رَابِعاً»؛
«و هرگاه برای سوّمین بار توبه را شكستی، برای چهارمین بار به سوی ما بیا».
«فَأَنَا الْجَوَادُ الَّذِی لَا أَبْخَلُ»؛
«من بخشنده ای هستم كه بخل نمی ورزم».
«وَأَنَا الْحَلِیمُ الَّذِی لَا أَعْجَلُ»؛
«من بردباری هستم كه شتاب نمی كنم».
«وَأَنَا الَّذِی أَسْتُرُ عَلَى الْمَعَاصِی وَأَقْبَلُ التَّائِبِینَ، وَأْعْفُو عَنِ الْخَاطِئِینَ، وَأَرْحَمُ النَّادِمِینَ»؛
«من آنم كه: بر معاصی پرده می پوشم، و توبه كنندگان را قبول می كنم و از خطاكنندگان می گذرم و به پشیمانان، رحم می كنم».
«وَأَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ»؛
«و من رحم كننده ترین رحم كنندگانم».
«مَنْ ذَا الَّذِی أَتَی إِلَی بَابِنَا فَرَدَدْنَاهُ؟»؛
«كدام فردی به سوی درگاه ما آمد و او را رد كردیم؟»
«مَنْ ذَا الَّذِی لَجَأَ إِلَی جَانِبِنَا فَطَرَدْنَاهُ؟»
«چه كسی به سوی ما پناه برد و ما او را دور كردیم؟»
«مَنِ الَّذِی تَابَ إِلَینَا وَمَا قَبِلْنَاهُ؟»
«چه كسی به سوی ما بازگردید كه او را نپذیرفتیم؟»
«مَنْ ذَا الَّذِی طَلَبَ مِنَّا وَمَا أَعْطَینَاهُ؟»؛
«چه كسی از ما درخواستی كرد كه به او عطا نكردیم؟»
«مَنِ الَّذِی اسْتَقَالَ مِنْ ذَنْبِهِ فَمَا غَفَرْنَاهُ؟»
«چه كسی از ما آمرزش خواست و ما او را نیامرزیدیم؟»
«أَنَا الَّذِی أَغْفِرُ الذُّنُوبَ وَأَسْتُرُ الْعُیوبَ وَأَغِیثُ المَكْرُوبَ، وَأَرْحَمُ الْبَاكِی النَّدُوبَ وَأَنَا عَلَّامُ الْغُیوبِ»؛
«من آنم كه گناهان را می آمرزم و عیب ها را می پوشانم و اندوهناكان را یاری می كنم و به گریانِ ندبه كننده رحم می كنم و من دانای امور نهان و پنهان هستم».
دعاهای مأثوره، عذرخواهی و پوزش طلبی را به بندگان گناهكار یاد می دهد.
در این جمله از دعا دقّت كنید كه چگونه معاذیر بنده را در درگاه خدا عرضه می دارد و او را با خدا آشنا می سازد:
«إِلَهِی لَمْ أَعْصِكَ حِینَ عَصَیتُكَ وَأَنَا بِرُبُوبِیتِكَ جَاحِدٌ، وَلَا بِأَمْرِكَ مُسْتَخِفٌ، وَلَا لِعُقوبَتِكَ مُتَعَرِّضٌ، وَلَا لِوَعِیدِكَ مُتَهَاوِنٌ، وَلَكِنْ خَطِیئَةٌ عَرَضَتْ وَسَوَّلَتْ لِی نَفْسِی وَغَلَبَنِی هَوَای وَأَعَانَنِی عَلَیهَا شِقْوَتِی وَغَرَّنِی سَتْرُكَ المُرْخَی عَلَی »؛
«خدای من! معصیت تو را نكردم در هنگامی كه معصیت كردم؛ درحالی كه پروردگاریت را منكر باشم و فرمان تو را سبك شمرده باشم و یا آنكه خود را در معرض عقاب تو قرار دهم و یا تهدید تو را سست گرفته باشم؛ ولی خطایی روی داد و نفس من، آن را از برای من زینت داد و شقاوتم كمك كرد و پرده پوشی تو بر من، مغرورم نمود».
در این جمله نیز دقّت كنید
«إِلَهِی رَبَّیتَنِی فِی نِعَمِكَ وَإِحْسَانِكَ صَغِیراً وَنَوَّهْتَ بِاسْمِی كَبِیراً، فَیا مَنْ رَبَّانِی فِی الدُّنْیا بِإِحْسَانِهِ وَتَفَضُّلِهِ وَنِعَمِهِ وَأَشَارَ لِی فِی الْآخِرَةِ إِلَی عَفْوِهِ وَكَرَمِه. مَعْرِفَتِی یا مَوْلَای دَلِیلِی عَلَیكَ وَحُبِّی لَكَ شَفِیعِی إِلَیكَ»
«معبود من! مرا در نعمت و احسانت پرورش دادی در وقتی كه صغیر بودم و نامم را آن هنگام كه كبیر شدم، بلند كردی. پس ای كسی كه تربیت كرد مرا در دنیا به احسان و فضل و نعمتش و برای من در آخرت به سوی عفو و كرمش اشاره كرد. ای آقای من! معرفت من راهنمایم به سوی توست و دوستیم شفیع من در نزد توست»
و یا:
«إِذَا رَأَیتُ مَوْلَای ذُنُوبِی فَزِعْتُ، وَإِذَا رَأَیتُ كَرَمَكَ طَمِعْتُ، فَإِنْ عَفَوْتَ فَخَیرُ رَاحِمٍ، وَإِنْ عَذَّبْتَ فَغَیرُ ظَالِمٍ»
«وقتی گناهانم را می بینم، می هراسم، و وقتی كرم تو را می نگرم به آن طمع می كنم. پس اگر عفو كنی بهترین رحم كننده ای و اگر عذاب كنی، ستمگر نیستی!»
این جملات از دعای «ابی حمزه ثمالی» است. تمام جمله های این دعا روح بخش است و خواننده را به عالم روحانی و ملكوتی سیر می دهد. انتخاب جمله های این دعا ممكن نیست؛ چون تمام جمله هایش منتخب است. این جملات، انسان را به سوی خدا می برد؛ و او را از گناه به توبه حقیقی روانه می كند.
توبه در اسلام برای همه انسان ها فراهم است. هر شخص در هركجا كه باشد؛ می تواند اگر گذشته تاریك و ندامت انگیز دارد، آن را با توبه و استغفار فراموش سازد و اگر چند قطره اشكی هم بریزد و به درگاه خدا اظهار بندگی و عجز نماید، خوشا به حال او.
برنامه توبه و استغفار این است:
﴿وَمَنْ یعْمَل سُوءً أَوْ یظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً﴾؛
«و هركس كار بدی كند، یا بر خویشتن ستم ورزد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت».
و نیز:
﴿كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحمَةَ إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ﴾؛
«پروردگارتان رحمت را بر خود مقرّر كرده كه هركس از شما به نادانی كار بدی كند و آنگاه به توبه و صلاح آید، پس وی آمرزنده مهربان است».
در ماه رمضان برنامه توبه و استغفار، تازه می شود و مسلمانان عموماً درهرحال و در هر شرایطی كه هستند باید بر سر این خوان و سفره گسترده آمرزش و مغفرت خدا بنشینند و هر فردی به فراخور حال خود به استقبال آینده بهتر و شرافتمندانه تری برود. چرا كه در غیر این صورت:
«فَالشَّقِی مَنْ حَرُمَ غُفْرَانَ اللهِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْعَظِیمِ»؛
«بدبخت كسی است كه از آمرزش خدا در این ماه بزرگ محروم بماند [و نتواند خود را عوض كند و گناه و معصیت را كنار بگذارد]»
از اوّل ماه رمضان تا پایان آن باید زبان مؤمن روزه دار، به استغفار باز باشد.
ادعیه شب ها، سحرها و روزها و هنگام افطار، همه متضمّن طلب مغفرت است. مخصوصاً شب های قدر برای توبه و اصلاح حال و تغییر روش و حركت فكری و اخلاقی، فرصت های عزیزی است كه فوت آن فرصت ها، نشان بی لیاقتی است.
پاینده باد اسلام! كه با چنین تعالیم و برنامه های نجات بخش به كمك بشریت آمده و او را به عالی ترین اخلاق انسانی رهبری می نماید.
نویسنده ای به نام «فرانز ستال» در مقاله ای كه در یكی از مجلاّت منتشر نموده، بعد از مقایسه ای كه بین حركت تسلیح اخلاقی و نظر «دكتر فرانك بكمان» مؤسّس «جمعیت تسلیح اخلاقی» كرده، نتیجه گرفته است كه اسلام از جهت تسلیح اخلاقی اسبق است. وی می نویسد:
توبه در اسلام وسیله ای است كه افراد خودشان، خود را تغییر دهند و سلاح اخلاقی بزرگی است؛ زیرا متضمّن پشیمانی و تغییر حال و تحوّل است.
اگر این نویسنده از برنامه های ماه رمضان و از ادعیه ای كه مؤمنان می خوانند و از حالات، گریه ها، مناجات ها و زاری های آنها آگاه بود، می دانست كه وسایل تسلیح اخلاقی آن چنان كه در اختیار مسلمانان است در اختیار هیچ ملّت و جامعه ای نیست.
حیف كه از این وسایل چنانچه باید و شاید استفاده نمی شود و افسوس كه از این مكتب تربیت، قدردانی نشده و به حقایق و مقاصد آن آشنا نمی شویم.
برادر و خواهر عزیز! قدر این همه درهای رحمتی را كه به سوی تو گشوده شده است، بدان. توبه و استغفار كن، تغییر حال بده و رفتار خود را با تعالیم اسلام منطبق ساز. حال كه خدا به تو توفیق داده و ماه رمضان را درك كرده ای و در مجالس قرائت قرآن، دعا، موعظه و اخلاق و در مساجد و نمازجماعت و مراسم دیگر شركت می كنی، استفاده كن. میان بنده ای كه به سوی خدا كوچ می كند، چندان مسافتی نیست. «وَإِنَّ الْقَاصِدَ إِلَیكَ قَرِیبُ الْمَسَافَةِ»
حقیقتاً توبه كن. تصمیم بگیر كه خود را عوض كنی و تغییر وضع بدهی. تصمیم بگیر كه از گناه و گناهكاران فاصله بگیری.
بی شك اگر در صف توبه كاران و استغفاركنندگان در نیایی و فقط بر زبان «أَسْتَغْفِرُ اللهَ» جاری كنی، توبه حاصل نمی شود.
گناهان خود را به یاد آور و به حافظه ات مراجعه كن و بین خود و خدا به معاصی اقرار و اعتراف كن و از همه گناهان توبه نما و یك لحظه نیز توبه را تأخیر نینداز كه بسا پس از آن، دیگر توفیق توبه حاصل نخواهد شد.
گریه كن، اشك بریز و فرصت را غنیمت شمرده و با دل سوخته خدا را بخوان و بگو:
«سَیدِی أَنَا أَسْأَلُكَ مَا لَا أَسْتَحِقُّ وَأَنْتَ أَهْلُ التَّقْوَی وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ، فَاغْفِرْ لِی وَأَلْبِسْنِی مِنْ نَظَرِكَ ثَوْباً یغَطِّی عَلَی الذُّنُوبَ وَالتَّبِعَاتِ، وَتَغْفِرُهَا لِی، وَلَا اُطَالَبُ بِهَا، إِنَّكَ ذُو مَنٍّ قَدِیمٍ وَصَفْحٍ عَظِیمٍ وَتَجَاوُزٍ كَرِیمٍ»
مطالب مرتبط را از لینک های زیر پیگیری نمایید:
اللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ
أَسْتَغْفِرُ اللَّٰهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ
اللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ