شب های ماه مبارک رمضان – شرح خطبه متقین:شماره (8) آرامش در سایه رضا و تسلیم – بیانات استاد معظم حاج شیخ محمد حسن صافی گلپایگانی
بسمه تعالی
🔹 شرح فراز ششم از خطبه متقین (خطبه همّام)
مولای ما، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، در فراز ششم از خطبه متقین ـ همان خطبه معروف به خطبه همّام در نهجالبلاغه ـ چنین میفرمایند:
«نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلَاءِ کَالَّتِی نُزِّلَتْ فِی الرَّخَاءِ»
در برخی نسخهها «کَالَّذِی» و در برخی «کَالَّتِی» آمده است.
به لطف و توفیق الهی در این شبهای ماه مبارک رمضان، توفیق پیدا کردیم که درباره صفات متقین و پرهیزگاران در این خطبه مطالبی را خدمت عزیزان عرضه کنیم. اکنون به این فراز از کلام نورانی امیرالمؤمنین رسیدهایم.
حضرت در این بخش میفرمایند: پرهیزکاران کسانی هستند که در بلا و آسایش حالشان یکسان است؛ یعنی هم در سختیها و گرفتاریها و هم در زمان آسایش و آرامش، حال روحی آنان تغییر نمیکند و مسیرشان عوض نمیشود.
🔹 دو معنای مهم برای این فراز
برای این جمله گرانبهای امیرالمؤمنین، شارحان نهجالبلاغه دو معنا بیان کردهاند.
۱. یاد خدا در همه حال
معنای اول این است که پرهیزکاران در همه حالات خدا را در نظر دارند.
چه در حالت گرفتاری باشند و چه در حالت آسایش، هیچگاه خدا را فراموش نمیکنند. آنان همیشه خود را در محضر خداوند متعال میبینند و در حقیقت دچار غفلت نمیشوند.
برای متقین تفاوتی ندارد که:
در بستر بیماری باشند یا در سلامت
در جوانی باشند یا در پیری
در فقر و تنگدستی باشند یا در ثروت و رفاه
در امنیت باشند یا در زیر بمباران و بحران
در هر شرایطی خدا را فراموش نمیکنند.
حتی اگر در مقام حکومت و ریاست باشند، باز هم خدا را از یاد نمیبرند. مقام و منصب آنان را فریب نمیدهد و باعث غفلتشان از خدا نمیشود. اگر هم در جایگاه یک فرد عادی و رعیت باشند، باز هم دلشان با خداست.
🔹 تفاوت متقین با بسیاری از مردم
بسیاری از مردم چنین نیستند.
بعضی افراد فقط در زمان گرفتاری به یاد خدا میافتند. وقتی مشکلی پیش میآید، مریضی یا سختیای رخ میدهد، دست به دعا برمیدارند و میگویند:
خدایا مریض ما را شفا بده
خدایا مشکل ما را حل کن
اما همین که مشکلشان برطرف شد و به آسایش رسیدند، خدا را فراموش میکنند.
در حالی که متقین چنین نیستند.
در سختی خدا را میخوانند و در آسایش هم همانگونه به یاد خدا هستند.
🔹 نمونهای از این رفتار در قرآن
قرآن کریم همین حالت انسانها را بیان میکند:
«فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ یُشْرِکُونَ»
یعنی وقتی انسانها در کشتی قرار میگیرند و خطر غرق شدن پیش میآید، با اخلاص خدا را میخوانند.
اما وقتی خدا آنان را به ساحل نجات میرساند، دوباره به شرک و غفلت بازمیگردند.
پرهیزگاران چنین نیستند. آنان در هر حال خدا را به یاد دارند.
🔹 نگاه متقین به نعمت و بلا
اگر مالی به دست آورند، میدانند از طرف خداست.
اگر فقیر شوند یا گرفتار شوند، باز هم خدا را فراموش نمیکنند.
همانگونه که قرآن میفرماید:
«قُل لَّن یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»
و نیز میفرماید:
«وَإِن یَمْسَسْکَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلَا کَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِن یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ»
متقین باور دارند که همه چیز از طرف خداست و میگویند:
هرچه از دوست رسد نیکوست.
🔹 خطر طغیان هنگام ثروت و قدرت
اگر انسان چنین صفتی نداشته باشد، ممکن است وقتی به ثروت یا مقام برسد دچار طغیان شود.
قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَىٰ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَىٰ»
انسان هنگامی که خود را بینیاز ببیند طغیان میکند.
خیلیها در جوانی فقیر بودند، اما وقتی به مقام و ثروت رسیدند، خدا را فراموش کردند. این حالت بسیار خطرناک است.
بنابراین باید از خدا بخواهیم که ما را در حالت رضا و تسلیم نگه دارد؛
هم در فقر خدا را ببینیم و هم در ثروت.
دنیا محل فراز و نشیب است
از همین کلام امیرالمؤمنین استفاده میشود که دنیا دارای فراز و نشیب است.
حضرت میفرمایند:
در بلا و رخا حال متقین یکسان است.
پس معلوم میشود که در دنیا:
هم بلا وجود دارد
هم آسایش
هم سختی هست
هم راحتی
در روایات نیز آمده است که دنیا دو روز است:
یک روز به نفع تو و یک روز به ضرر تو.
مهم این است که در هر دو روز خدا فراموش نشود.
🔹 توصیف دنیا در کلام امیرالمؤمنین
امیرالمؤمنین علیهالسلام در یکی از خطبههای نهجالبلاغه درباره دنیا چنین میفرمایند:
«دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَهٌ وَبِالْغَدْرِ مَعْرُوفَهٌ، لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَلَا یَسْلَمُ نُزَّالُهَا»
یعنی:
دنیا خانهای است که با بلاها احاطه شده و به بیوفایی معروف است.
احوال آن پایدار نیست و ساکنان آن همواره در سلامت نمیمانند.
در این دنیا:
گاهی سلامتی است
گاهی بیماری
گاهی ثروت
گاهی فقر
گاهی آرامش
گاهی گرفتاری
همه اینها در کنار هم قرار دارد.
حضرت میفرمایند:
«الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَالْأَمَانُ مِنْهَا مَعْدُومٌ»
زندگی دنیا مورد نکوهش است و امنیت کامل در آن وجود ندارد.
🔹 وظیفه متقین در این دنیا
بنابراین امیرالمؤمنین میفرمایند متقین کسانی هستند که در تمام این حالات مختلف:
خدا را فراموش نمیکنند.
هر چه برایشان پیش آید، آن را از سوی خدا میدانند و به حکمت الهی راضی هستند.
اگر ثروتمند شوند، در آن حکمتی میبینند.
اگر فقیر شوند، باز هم در آن مصلحتی میبینند
🔹حکایتی درباره سخن افلاطون
روزی شخصی خدمت امیرالمؤمنین آمد و عرض کرد:
افلاطون سخنی دارد؛ نظر شما درباره آن چیست؟
حضرت فرمودند: چه گفته است؟
گفت: افلاطون میگوید:
افلاک و ستارگان مانند کمانهایی هستند،
و حوادث و اتفاقات دنیا تیرهایی هستند که به این کمانها بسته شدهاند.
هدف این تیرها انسانها هستند،
و آن که تیر را رها میکند خداوند متعال است.
امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمودند:
بله، اما قرآن راهی را بیان کرده است.
قرآن میفرماید:
«فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ»
یعنی به سوی خدا فرار کنید.
اگر همه امور در دست خداست، پناه انسان نیز باید به سوی خدا باشد.
🔹 نگاه نهایی متقین به زندگی
پرهیزکاران میدانند که:
فقر و غنا هر دو دارای حکمت الهیاند
هر حادثهای مصلحتی در خود دارد
وقتی انسان چنین نگاهی داشته باشد، دیگر بیهوده غصه نمیخورد و ناراحت نمیشود. همه امور را به خدا واگذار میکند.
و میگوید:
«اللَّهُمَّ مَا بِنَا مِنْ نِعْمَهٍ فَمِنْکَ»
پروردگارا، هر نعمتی که به ما رسیده از سوی توست.
🔹 نعمت دانستن همه چیز از سوی خدا
در روایات آمده است که انسان مؤمن باید همه چیز را نعمت الهی بداند. در دعایی نیز میخوانیم:
«اللهم ما بنا من نعمه فمنک»
پروردگارا! هر نعمتی که به ما رسیده از جانب توست.
انسانی که خدا را بشناسد و خود را در محضر او ببیند، همه امور زندگی را از خدا میداند. میگوید آن کسی که این نعمتها را به من عطا کرده خدای حکیم، دانا و علیم است. او بهتر از هر کسی مصالح بندگانش را میداند.
بنابراین اگر انسان در فقر باشد، در بیماری باشد یا در سختیهای زندگی قرار بگیرد، باز هم باید خدا را در نظر داشته باشد و بداند که همه این امور بر اساس حکمت الهی است.
🔹 حکایتی از امام محمد باقر علیهالسلام
نقل شده است که امام محمد باقر علیهالسلام برای عیادت یکی از یاران خود که پیرمردی بیمار بود به دیدارش رفتند. حضرت از او پرسیدند:
حال تو چگونه است؟
آن مرد عرض کرد:
حال من به گونهای است که اکنون مرگ را بهتر از زندگی میدانم و بیماری را بهتر از سلامت میبینم.
امام باقر علیهالسلام فرمودند:
اما ما چنین نیستیم. ما آن چیزی را میخواهیم که خدا میخواهد. اگر خدا بیماری را برای ما بخواهد، همان را میخواهیم؛ اگر سلامت را بخواهد، آن را میخواهیم. اگر زندگی را برای ما مقدر کند، آن را میپذیریم و اگر مرگ را مقدر کند، باز همان را میپذیریم.
ما آنچه را میخواهیم که محبوب ما میخواهد.
🔹 حقیقت عشق به خدا
یک عاشق واقعی همیشه میکوشد بداند معشوق او چه میخواهد. او تلاش میکند کاری انجام دهد که محبوبش از او راضی باشد.
گاهی معشوق از او کاری میخواهد که سخت است، یا او را به رنج میاندازد، اما اگر محبت واقعی باشد، انسان همه چیز را برای محبوب فدا میکند؛ حتی جان خود را.
در قرآن کریم نیز آمده است که بعضی از مردم حاضرند جان خود را در راه خدا فدا کنند.
بنابراین انسان باید نگاه کند که خداوند چه چیزی را برای او مقدر کرده است و بداند که همه آنچه از سوی خدا میآید فضل و مصلحت الهی است؛ چه فقر باشد و چه غنا.
🔹 سخن زیبای شاعر درباره رضای الهی
در این باره شاعر زیبا گفته است:
یکی درد و یکی درمان پسندد
یکی وصل و یکی هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آنچه را جانان پسندد
انسان مؤمن باید همان چیزی را بخواهد که خدا میخواهد؛ همانگونه که امام باقر علیهالسلام به آن یار خود فرمودند.
🔹 نمونه کامل رضا در سیره امام حسین علیهالسلام
در تاریخ اسلام نمونه کامل این حالت را در زندگی امام حسین علیهالسلام میبینیم. در سختترین لحظات روز عاشورا، در قتلگاه، با وجود آن همه مصیبت و سختی، حضرت کاملاً تسلیم امر خداوند متعال بودند و فرمودند:
«الهی رضاً بقضائک و تسلیماً لأمرک»
پروردگارا! به قضای تو راضی هستم و تسلیم فرمان توام.
اگر چنین حالتی در ما که پیرو اهلبیت علیهمالسلام هستیم پیدا شود، دیگر سختیها و مشکلات زندگی برایمان سنگین نخواهد بود. فقر، بیماری، ناراحتی و گرفتاری را نیز دارای حکمت و مصلحت الهی میدانیم و به تقدیر خدا راضی میشویم.
🔹 معنای دوم این فراز از خطبه همّام
یکی از معانی دیگری که برای این فراز از خطبه همّام بیان شده، همین حالت رضا و تسلیم است. یعنی انسان به جایی برسد که همیشه نسبت به آنچه خداوند برای او مقدر کرده راضی باشد.
گاهی نیز گرفتاریها و مشکلاتی که برای انسان پیش میآید هشداری الهی است؛ هشداری برای بیدار کردن انسان از خواب غفلت.
اگر زندگی انسان همیشه بدون فراز و نشیب و کاملاً یکنواخت باشد، ممکن است انسان از خدا و قیامت غافل شود. اما گاهی بلاها و مصیبتها انسان را بیدار میکنند و از هلاکتی که در پیش دارد نجات میدهند.
🔹 بلاها گاهی بیدارکنندهاند
بعضی از گرفتاریها در حقیقت هشدار الهی هستند. این بلاها انسان را از خواب غفلت بیدار میکنند. اگر چنین تلنگرهایی نباشد، ممکن است انسان در مسیر هلاکت قرار بگیرد و حتی انسانیت خود را از دست بدهد.
بنابراین انسان متقی کسی است که همه چیزهایی را که در زندگی میبیند با حکمت و مصلحت الهی تحلیل کند و خدا را بر همه نعمتهایش شکر بگوید.
چگونه شکر بگوییم؟
بعضی از بزرگان میگفتند اگر از شما پرسیدند: «حال شما چگونه است؟» نگویید:
الحمدلله علی کل حال
بلکه بهتر است بگویید:
الحمدلله علی کل نعمه
یعنی: خدا را بر هر نعمتی شکر میکنم.
زیرا مؤمن واقعی همه چیز را نعمت الهی میبیند؛ حتی بیماری، فقر و سختیها را نیز در نهایت نعمتی از جانب خدا میداند.
🔹 محدود بودن علم انسان
انسان بسیاری از حقایق عالم را نمیداند. ما از عالم غیب و آنچه در پشت پرده حوادث میگذرد آگاه نیستیم.
قرآن کریم میفرماید:
«وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»
خدا میداند و شما نمیدانید.
گاهی ما گمان میکنیم چیزی برای ما بد است، در حالی که خیر ما در همان امر است. و گاهی چیزی را خوب میپنداریم در حالی که در واقع به ضرر ماست.
بنابراین بهترین کار این است که همه امور را به خداوند واگذار کنیم.
🔹 آرامش در سایه تسلیم
اگر انسان فقر، گرفتاری، ناراحتی و بلا را با تسلیم در برابر اراده الهی بپذیرد، زندگی برای او آسانتر میشود و آرامش پیدا میکند. حالت رضا و تسلیم یکی از بالاترین مقامات معنوی انسان است.
🔹 سخنان حکمتآمیز امیرالمؤمنین علیهالسلام
در سخنان کوتاه و پرمعنای امیرالمؤمنین علیهالسلام نکات بسیار زیبایی آمده است. از جمله میفرمایند:
العجز آفه
ناتوانی یک آفت است.
انسان نباید خود را ضعیف و ناتوان نگه دارد، بلکه باید از نظر جسمی، روحی و علمی همواره خود را تقویت کند.
انسان باید هر روز از روز قبل بهتر و کاملتر باشد
🔹 صبر، نشانه شجاعت
حضرت میفرمایند:
الصبر شجاعه
صبر نوعی شجاعت است.
کسی که در برابر مشکلات و بلاها صبر میکند و از خداوند رفع گرفتاری را میخواهد، در حقیقت شجاع است.
اما کسی که بدون فکر و بیمحابا وارد کارها شود و متهورانه عمل کند، ممکن است همین بیباکی به ضرر او تمام شود.
در اخلاق نیز گفتهاند که شجاعت حدّ وسط میان ترس و تهور است.
🔹 زهد و قناعت؛ ثروت حقیقی
امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرمایند:
الزهد ثروه
زهد و بیرغبتی به دنیا خود نوعی ثروت است.
ثروتمندترین مردم دنیا کسانی هستند که قناعت دارند.
حضرت در سخنی دیگر میفرمایند:
«القناعه کنز لا یفنى»
قناعت گنجی است که هرگز پایان نمیپذیرد.
اگر انسان قناعت داشته باشد، هرچه از این گنج بردارد باز هم باقی میماند؛ اما اگر قناعت را از دست بدهد، هیچ چیز برایش باقی نمیماند.
🔹 پرهیزگاری؛ سپری در برابر گناه
پرهیزگاری و ورع نیز حالتی است که انسان را از گناه حفظ میکند. کسی که بتواند نفس خود را از گناه باز دارد، در حقیقت سپر محکمی در برابر خطرات معنوی پیدا کرده است.
🔹 بهترین همراه انسان
امیرالمؤمنین علیهالسلام جمله بسیار زیبایی دارند:
«نِعْمَ القَرِینُ الرِّضا»
یعنی بهترین همراه انسان، رضایت به تقدیر الهی است.
اگر انسان دوستی داشته باشد که در سختیها کنار او باشد، او را دلداری دهد و راهنمایی کند، چنین دوستی بسیار ارزشمند است. اما امیرالمؤمنین میفرمایند بهترین دوست انسان همان حالت رضا است.
🔹 زیبایی سخنان اهلبیت
در روایتی از امام رضا علیهالسلام آمده است:
اگر مردم زیباییهای سخنان ما را میشناختند و در آن دقت میکردند، حتماً از ما پیروی میکردند.
در حقیقت در کلمات اهلبیت علیهمالسلام لطایف و معارف عمیقی وجود دارد که اگر برای مردم بیان شود، دلها را به سوی آنان جذب میکند.
🔹 راضی بودن به تقدیر الهی
بنابراین باید تلاش کنیم که در زندگی به آنچه خدا برای ما مقدر کرده راضی باشیم. این حالت رضا بهترین دوست و همراه انسان است.
همیشه به یاد داشته باشیم:
هرچه از دوست رسد زیباست.
🔹 مقام رضا؛ یکی از مراحل کمال انسان
یکی از مراحل مهم در مسیر کمال انسان رسیدن به مقام رضا است. زمانی که انسان خود را در قلمرو ربوبیت خداوند متعال ببیند، تمام تقدیرات الهی را بر اساس حکمت و مصلحت میداند. در چنین حالتی، انسان میتواند با اطمینان و آرامش بگوید:
الحمدلله رب العالمین
ما در نماز بارها کلمه رب را تکرار میکنیم. میگوییم:
الحمدلله رب العالمین
سبحان ربی الاعلی و بحمده
سبحان ربی العظیم و بحمده
«رب» یعنی پروردگار و تربیتکننده؛ یعنی کسی که انسان را پرورش داده و هدایت کرده است. کسی که دست انسان را گرفته و همواره مراقب اوست.
وقتی انسان بداند که در قلمرو ربوبیت خداوند زندگی میکند، میفهمد که هر چه در زندگی رخ میدهد از جانب خداوند متعال است؛ خدایی که لطف و مهربانیاش نسبت به بندگان، از محبت پدر و مادر نیز بیشتر است. بنابراین چرا باید انسان ناراحت و مضطرب باشد؟ همه چیز از سوی اوست و انسان باید نسبت به تقدیرات الهی راضی باشد
🔹 روایت امیرالمؤمنین درباره آرامش در سایه رضا
در روایتی بسیار زیبا از امیرالمؤمنین علی علیهالسلام آمده است که فرمودند:
«ارْضَ تَسْتَرِح»
یعنی:
راضی باش تا راحت باشی.
اگر انسان حالت رضایت نسبت به تقدیر الهی داشته باشد، زندگی برای او آسان و آرام میشود. کسی که میخواهد آرامش واقعی داشته باشد، باید به آنچه خداوند برای او مقدر کرده راضی باشد.
🔹 سخن پیامبر اکرم درباره رضایت از تقدیر الهی
در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم آمده است:
«اِرضَ بِما قَسَمَ اللّهُ لَکَ تَکُنْ أَغْنَى النّاس»
یعنی:
به آنچه خداوند برای تو قسمت کرده راضی باش تا بینیازترین مردم باشی.
در حقیقت ثروتمندترین انسانها کسانی نیستند که مال و دارایی بیشتری دارند؛ بلکه کسانی هستند که به آنچه خدا به آنان داده راضیاند.
رضا به معنای ترک تلاش نیست
البته وقتی میگوییم انسان باید به تقدیر الهی راضی باشد، منظور این نیست که دست از تلاش بردارد و هیچ کاری انجام ندهد. انسان موظف است در زندگی تلاش و کوشش کند؛ کار کند، برنامه داشته باشد و برای بهبود شرایط خود تلاش کند.
اما در کنار این تلاشها، اگر در زندگی سختیهایی مانند فقر، بیماری یا مشکلات پیش آمد، نباید از خداوند متعال غافل شود یا شروع به شکایت و گله کند.
🔹 پرهیز از شکایت و ناسپاسی
متأسفانه برخی از مردم وقتی گرفتار مشکلی میشوند، صبر خود را از دست میدهند و شروع به گلایه و شکایت میکنند؛ حتی گاهی به خداوند متعال اعتراض میکنند و سخنان نامناسب بر زبان میآورند.
اما انسان مؤمن چنین نیست. او میداند که خداوند متعال هرچه برای او مقدر کرده بر اساس حکمت و مصلحت بوده است
🔹 یادآوری نعمتهای بیپایان الهی
اگر انسان کمی در نعمتهای الهی تأمل کند، متوجه میشود که خداوند چه اندازه نعمت در اختیار او قرار داده است.
در این عالم:
ابر
باد
خورشید
ماه
زمین
آسمان
همه در خدمت انسان قرار گرفتهاند.
همانگونه که شاعر میگوید:
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری
خداوند حتی زمانی که انسان در رحم مادر است به فکر اوست. وقتی به دنیا میآید نیز رزق و روزی او را فراهم میکند و اسباب زندگی را برای او آماده میسازد.
با توجه به این همه نعمت، انسان باید بیشتر به یاد خدا باشد و شکرگزار نعمتهای الهی باشد.
بر اساس فرمایش امیرالمؤمنین علیهالسلام در خطبه همّام:
«نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِی الْبَلَاءِ کَالَّتِی نُزِّلَتْ فِی الرَّخَاءِ»
یعنی پرهیزکاران کسانی هستند که در بلا و آسایش یکساناند؛ در سختیها همان حالتی را دارند که در زمان راحتی دارند و در هر حال به یاد خدا هستند.
🔹 توسل در برابر مشکلات و گرفتاریها
امروز نیز گاهی شرایط سختی در جامعه پیش میآید و انسان شاهد مشکلات و ناراحتیهایی میشود. در چنین شرایطی، بهترین راه این است که به خداوند متعال و اهلبیت علیهمالسلام توسل پیدا کنیم.
البته انسانها باید در برابر دشمنان و مشکلات ایستادگی کنند، اما در کنار آن توسل به اهلبیت علیهمالسلام نیز بسیار مهم است.
🔹 توسل به امام زمان علیهالسلام
بهویژه باید به وجود مبارک امام زمان علیهالسلام توسل داشته باشیم. این سرزمین صاحب دارد و صاحب آن حضرت ولیعصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است.
این کشور سرزمین اهلبیت علیهمالسلام است؛ سرزمینی که مورد توجه و عنایت آنان قرار دارد. شهر مقدس قم نیز به عنوان حرم اهلبیت علیهمالسلام شناخته میشود و مورد توجه خاص آنان است.
بنابراین امیدواریم که با توسل به امام زمان علیهالسلام و با دعا و توجه به خداوند متعال، همه مشکلات و گرفتاریها برطرف شود و جامعه اسلامی به آرامش و امنیت برسد.
شرح خطبه متقین – شماره(7) فضیلت صبر در زمان غیبت
ثبت دیدگاه