شب های ماه مبارک رمضان – شرح خطبه متقین:شماره (۱) راه سعادت در شناخت نهج البلاغه- بیانات استاد معظم حاج شیخ محمد حسن صافی گلپایگانی
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و الصلاه و السلام علی سیدنا و نبینا حبیب اله العالمین، ابیالقاسم محمد و علی اهلبیت الطاهرین المعصومین، سیّما بقیهالله فی الارضین، و لعنت الله علی اعدائهم اجمعین الی قیام یوم الدین.
به خواست خداوند متعال و با عنایت حضرت ولیعصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، در این شبها بنا داریم درباره یکی از خطبههای ارزشمند و مشهور امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) سخن بگوییم؛ خطبهای که به «خطبه همّام» یا «خطبه متقین» معروف است و در برخی نسخههای نهج البلاغه به عنوان خطبه ۱۹۳ آمده است. درباره شخصیت «همّام» در ادامه مباحث سخن خواهیم گفت، اما پیش از ورود به متن خطبه، شایسته است مروری کوتاه بر خود کتاب شریف نهج البلاغه داشته باشیم.
🔹نهج البلاغه؛ گنجینهای بیبدیل پس از قرآن کریم
نهج البلاغه را میتوان پس از قرآن کریم، یکی از مهمترین منابع تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و حتی سیاسی در جهان اسلام دانست. برخی بزرگان از آن با عنوان «اَخُ القرآن» یاد کردهاند و دربارهاش گفتهاند:
«فوق کلام المخلوق و دون کلام الخالق»؛ یعنی سخنی فراتر از کلام مخلوق و فروتر از کلام خالق.
این کتاب، مجموعهای برگزیده از خطبهها، نامهها و کلمات قصار امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) است که توسط عالم بزرگ شیعه، سید رضی گردآوری شده است. ایشان تصریح میکند که همه سخنان امیرالمؤمنین در این کتاب نیامده، بلکه گزیدهای از آنهاست که با ذوق ادبی و نگاه عالمانه خویش انتخاب کرده است.
🔹جایگاه علمی و ادبی سید رضی
سید رضی، ادیبی برجسته و از استادان مسلم ادبیات عرب در قرن چهارم هجری بود. او و برادرش سید مرتضی از مفاخر بزرگ جهان تشیعاند. سید مرتضی کتابخانهای با حدود هشتاد هزار جلد کتاب تأسیس کرده بود و بسیاری از منابع نهج البلاغه از همان کتابخانه گردآوری شد.
سید رضی مدرسهای به نام «دارالعلم» بنیان نهاد که مرکزی علمی برای تربیت شاگردان برجسته بود. نسب او از سوی پدر با پنج واسطه به امام موسی کاظم (علیهالسلام) و از سوی مادر با شش واسطه به امام سجاد (علیهالسلام) میرسید؛ از این رو به «ذوالشرافتین» شهرت داشت.
در ماجرایی معروف، شیخ مفید در خواب میبیند که حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) دو فرزند خود را نزد او آورده و میفرمایند: «یا شیخ، علّمهما الفقه». فردای آن روز، مادر سید رضی و سید مرتضی، آن دو را نزد شیخ مفید میآورد و همین جمله را تکرار میکند. این خواب را نشانهای از عنایت ویژه اهلبیت (علیهمالسلام) به این دو بزرگوار دانستهاند.
🔹جامعیت نهج البلاغه
نهج البلاغه کتابی جامع است؛ در آن مباحثی از:
توحید و خداشناسی
آفرینش جهان
اخلاق و تهذیب نفس
سیاست و حکومتداری
حقوق مردم و کارگزاران
آمده است.
از آثار مهم در این زمینه میتوان به کتاب الهیات در نهج البلاغه نوشته مرجع ولائی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی قدس سره اشاره کرد که مباحث خداشناسی نهج البلاغه را بهصورت منسجم گردآوری کرده است.
در بخش نامهها، دستورالعملهای دقیق حکومتی دیده میشود؛ از جمله نامه معروف به مالک اشتر که منشوری بینظیر در عدالت اجتماعی و حقوق مردم است.
🔹نهج البلاغه؛ شرح قرآن ناطق
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) را میتوان مفسر حقیقی قرآن دانست. حضرت در یکی از خطبهها میفرمایند:
«ذلک القرآن فاستنطقوه ولن ینطق… ولکن اخبرکم عنه»
یعنی قرآن را به سخن درآورید؛ البته قرآن به ظاهر سخن نمیگوید، اما من شما را از آن آگاه میکنم.
بر اساس حدیث «انی تارک فیکم الثقلین…» عترت پیامبر مفسران حقیقی قرآناند. از همین رو میتوان گفت نهج البلاغه تفسیر عملی و عینی قرآن کریم است.
🔹توجه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان
نهج البلاغه نه تنها در میان شیعیان، بلکه نزد اهلسنت و حتی غیرمسلمانان نیز مورد توجه قرار گرفته است. ابن ابیالحدید،عالم اهلسنت، شرحی مفصل بر آن نوشته و گفته است برخی خطبهها را بیش از هزار بار خوانده و هر بار نکات تازهای یافته است.
جورج جرداق، نویسنده مسیحی لبنانی، کتاب «الامام علی صوت العداله الانسانیه» را در ستایش شخصیت امیرالمؤمنین نوشت و عهدنامه مالک اشتر را برتر از بسیاری از اسناد حقوق بشری معاصر دانست.
همچنین فیلسوف آمریکایی، محمد لگنهاوزن، با مطالعه آثار اسلامی از جمله نهج البلاغه با مکتب اهلبیت آشنا شد و به تشیع گروید.
🔹عظمت شخصیت امیرالمؤمنین (علیهالسلام)
امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) بزرگترین معجزه پیامبر اسلام معرفی شده است. در روایتی آمده:
«ان لکل نبی آیه و نبوتی علی بن ابیطالب».
در آیه مباهله، آن حضرت به عنوان «نفس» پیامبر معرفی شده است. همچنین در آیه «و من عنده علم الکتاب» طبق روایات، مقصود وجود مبارک امیرالمؤمنین است.
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند:
«انا مدینه العلم و علی بابها»؛
هرکس بخواهد وارد شهر علم پیامبر شود، باید از درِ آن، یعنی علی (علیهالسلام) وارد شود.
🔹راه سعادت در شناخت نهج البلاغه
اگر جامعه اسلامی بخواهد به سعادت حقیقی دست یابد، باید با شخصیت امیرالمؤمنین و معارف نهج البلاغه بیشتر آشنا شود. این کتاب، مفتاح علوم و راهنمای زندگی فردی و اجتماعی است.
ثبت دیدگاه