كيفيت عزاداري
س)حكم چاك زدن گريبان و بر سر و صورت زدن در مصيبت امام حسين عليهالسلام چيست؟
ج) بر سر و صورت زدن و گريبان چاك زدن در مصيبت آن بزرگوار مانعي ندارد.
س)برخي در جلسات سينه زني و عزاداري معصومين عليهالسلام در حال عزاداري صورت خود را خراش انداخته و به صورتشان خون جاري ميشود؛ عزاداري به اين شكل چه حكمي دارد؟
ج) معلوم نيست كه اين كارها به عنوان ابراز شدت تألم بر مصائب اهلبيت علهيم السلام و عزاداري براي آن بزرگواران وهن باشد؛ بلي اگر موجب ضرر معتني به شود جائز نيست.
س)بعض عزاداران به خود گِل ميمالند و يا اينكه با پاي برهنه راه ميروند. اين نحوه عزاداراي چه حكمي دارد؟
ج) اين گونه امور كه در محلّي طبق مرسوم آن محل بوسيله آن اظهار حزن و عزا نسبت به سالار شهيدان عليهالسلام بنمايند چنانچه ضرر معتد به براي جسم و جان نداشته باشد مانعي ندارد.
س)سينهزني به صورتيكه دور ميچرخند و جست و خيز دارند، چه حكمي دارد؟
ج) اشكال ندارد ولي مواظب باشيد وقار عزاداري مخدوش نشود.
س)آيا سينه زني به صورتي كه از كمر به بالا برهنه شوند، در عزاداري سيّدالشهدا عليهالسلام جائز است؟
ج) اگر مستلزم نگاه نامحرم نباشد اشكال ندارد.
س)سينهزني، زنجيرزني و يا به سر و صورت كوبيدن در خلال عزاداري، به طوريكه موجب صدمه، مثلاً مجروح شدن و يا سرخ شدن ميشود، چه حكمي دارد؟
ج) اگر صدمه معتد به نباشد اشكال ندارد.
س)در مراسم سينه زدن، در آوردن لباس در صورتي كه معرض تحريك باشد چه حكمي دارد؟
ج) اگر معرض تحريك باشد اشكال دارد و بهتر است با لباس عزاداري شود.
س)در مراسم عزاداري ائمه معصومين عليهم السلام سينه زدن يا چنگ زدن به صورت به طريقي كه خون بيايد چه حكمي دارد؟
ج) عزاداري بر آن بزرگواران به هر نحوي كه موجب ضرر معتدّ به به بدن نباشد و مشتمل بر خلاف شرع از هر جهت نباشد مطلوب است.
س)«هروله» در جلسات عزاداري چه صورتي دارد و حال آن كه مظنه هتك عزاداري و لوث شدن آن و پايين آمدن حزن و تأثر عزاداران بسياري است؛ لطفاً علاوه بر جواب قاعده و نصيحتي راجع به عزاداري عنايت بفرماييد؟
ج) گاه ميشود كه اشخاص مصيبت زده از شدّت تأثر از جا بر ميخيزند و ميروند و ميآيند و خود را ميزنند و فرياد ميكنند؛ اگر كسي در مصيبت حضرت سيد الشهدا سلام الله عليه كه اعظم مصائب است واقعاً چنين حالي پيدا كند يا مثل تباكي چنين حالي را دارد نميتوان اين حالات را اهانت دانست. در اين موارد سليقهها مختلف است؛ بحسب ازمنه و امكنه فرق پيدا ميكند و عرف عام را بايد ملاك دانست. آنچه لازم است اين است كه همه بر حفظ و شكوه و عظمت و حقيقت و وقار قدس و ملكوتي اين برنامه و نشان دادن كمال حزن و اندوه خود اهتمام نمايند. خداوند تأييد فرمايد.
س)نظرتان راجع به اينكه به هنگام عزاداري و سينه زدن بعضي به نيت اينكه در موسم حج هستند و يا اينكه با ياد حضرت زينب سلام الله عليها كه در حال هروله بود، هروله ميكنند و سينه ميزنند را بيان فرماييد؟
ج) نيّت اينكه در موسم حج هستم و هروله ميكنم صحيح نيست ولي به عنوان شدّت تأثر و ناراحتي از آن مصائب عظمي اشكال ندارد.
س)در برخي از جلسات مذهبي و عزاداري براي اظهار نهايت تذلّل در برابر اهل بيت عليهم السلام عدّهاي صداي حيوانات مانند سگ از خود در ميآورند. حكم شرعي آن را بيان فرماييد؟
ج) چون در انظار بعضي موهن است سزاوار است اظهار ارادت و ولايت خود را در صورتهاي جالب و تحسينآميز انجام دهيد.
س)تشكيل هيأت در كوي و خياباني كه اهالي آن به شعائر ديني مقيد نبوده، بلكه سينه زني و نظائر آن نزد ايشان، كاري عجيب و غريب مينمايد و احياناً باعث تمسخر مجالس عزاداري و يا هتك حرمت ميشود، چه حكمي دارد؟
ج) بايد در مسجد و حسينيه واقع در محلهاي مذكور هيئت و مجالس مذهبي به صورت شايسته تشكيل شود و از وعاظ و علماي با فضل جهت اداره مجلس دعوت بشود كه آنها دين مبين اسلام را آن چنان كه هست براي مستمعين بيان كنند؛ در اين صورت گمان نميرود باعث تمسخر بشود؛ مضافاً بر اينكه در تبليغ دين، به تمسخر يك عده جاهل و نادان نبايد اعتنا كرد.
آيينها و نمادهاي عزاداري
س)در مراسم عاشورا مراسمي چون علمگرداني، چهل چراغ كشي و نخل گرداني چه حكمي دارند؟
ج) مانع ندارد.
س)استفاده از عَلَم چه صورتي دارد؟
ج) در مراسم عزاداري سالار شهيدان حضرت ابي عبد الله الحسين عليهالسلام استفاده از عَلَم كه تعظيم شعائر محسوب ميشود به شرط اينكه مشتمل بر مجسّمه ذيروح كه حرام است نباشد، اشكال ندارد؛ بلكه مطلوب است.
س)در ايام عاشورا ضريح مانندي به نام نخل را به اسم و رسم عزاداري ملبّس به البسه و اقمشه فاخره ميكنند ، با عنايت به فتواي مرحوم حضرت آيت الله العظمي بروجردي كه فرمودهاند: « عزاداري در ايام عاشورا برحسب متعارف بلاد مختلف است وآنچه درهر بلدي مصداق عزاداري است مانعي ندارد.» نظر حضرتعالي در اينباره چيست؟
ج) آنچه استاد عظيم الشان ما اعلي الله مقامه در پاسخ سؤال مذكور فرمودهاند مورد تأييد اينجانب است.
س)آيا شمع روشن كردن در شام غريبان سيدالشهداء عليهالسلام را بلا اشكال ميدانيد؟ آيا از مصاديق بدعت نميباشد؟
ج) اشكال ندارد.
س)در بعضي از مراسمها، شبيهسازي انجام ميشود، مثل درستكردن قبر مطهر حضرت زهرا سلام الله عليها و تابوت حضرت رقيه سلام الله عليها، حكم آن چيست؟
ج) اشكال ندارد.
س)نظرتان راجع به تعزيه خواني چيست؟
ج) تعزيه و شبيه خواني اگر مشتمل بر آلات لهو از قبيل طبل و شيپور و صنج نباشد و اشعار دروغ و غنا نخوانند و مرد، لباس زنان را نپوشد اشكال ندارد.
س)بعضي افراد در تعزيه نقش امام معصوم عليهالسلام يا نقش شخصيتهايي مثل حضرت عباس عليهالسلام را اجرا ميكنند و حال آنكه صاحب سابقه درخشاني نيستند و فقط به جهت اينكه خوب برنامه اجرا ميكنند آن نقش را به عهده ميگيرند نظر مبارك را بيان نماييد.
ج) درخشان بودن سابقه تعزيه خوان شرط نيست ولي اگر سوء سابقه خصوصا سوء حال فعلي عرفاً توهين باشد نبايد آن اشخاص، مجري باشند. اصولاً مناسب است عزاداري حضرات ائمه طاهرين عليهمالسلام به صورت مجلس روضهخواني برگزار شود تا سخنرانان عالِم و وعاظ و روضهخوانهاي متعهد ضمن ذكر مصائب آن بزرگواران با ذكر فضائل و مناقب و تاريخ زندگي ايشان و بيان احاديث و احكام و تبليغ معارف اسلام و دفع بدع و شبهات، مردم را آگاه و به مكتب اهل بيت عليهم السلام هدايت و ارشاد نمايند.
س)اخيراً مطرح ميشود كه مجالس عزاداري خصوصاً عزاي سيد الشهدا عليهالسلام از صورت سنّتي و روضه خواني و استماع آن خارج بشود و به صورت نمايشي و تئاتري تبديلگردد، بلكه بهاين مطلب اصرارميورزند. نظرمباركتان را بيانفرماييد.
ج) اقامه عزاي آن بزرگوار بايد با ذكر مصائب از كتب صحيحه معتبره توسط ذاكرين و علماي محترم با حفظ شئون اهل بيت عليهم السلام باشد و به صورت تئاتر در آوردن معمولاً خالي از لوازم فاسده و غير شرعي نيست.
س)حكم خريد، فروش، چاپ، توليد و يا استفاده از عكس ها و پوسترهايي كه از چهره ائمه معصومين عليهم السلام تهيه شده است، چگونه است؟
ج) عكسها و پوسترهاي مذكور، مستند صحيحي ندارند؛ خوب است از اين عمل خودداري شود.
آداب و اخلاق عزاداري
س)اگر شخصي در حين عزاداري براي خودنمايي بلند بلند گريه كند و يا خيلي سنگين زنجير و يا سينه بزند، آيا ريا كرده و عزاداري او باطل است؟ اگر به قصد گريانيدن ديگران باشد، چگونه است؟
ج) ريا در هيچ عملي صحيح نيست ولي تباكي به نحو عزاداري و به قصد تعظيم امر شعائر، ريا نيست.
س)گاهي در مجالس عزاداري سالار شهيدان عليهالسلام، كه پر جمعيت نيز ميباشند، ديده شده كه خادمين و نوكران ابي عبدالله عليهالسلام رفتار ناشايستي با عزاداران دارند، (مثل فرياد زدن، هُل دادن و غيره) اين كارها از حيث شرعي چه حكمي دارد؟
ج) بايد با عزاداران و مستمعين با ادب رفتار و با احترام پذيرايي شود.
س)آيا رضايت پدر و مادر در رفتن به مجالس عزايِ سيد الشهداء عليهالسلام واجب است؟ و بدون رضايت ايشان ميتوان در اين مجالس شركت كرد؟
ج) موارد، مختلف است.
س)حكم شوخي و خنده در ماه محرم خصوصاً روز عاشورا چيست؟
ج) صحيح نيست.
س)راه اندازي دستههاي عزاداري در كوچه و خيابان كه باعث ترافيك ميشود، چه حكمي دارد؟
ج) در حد متعارف ايام عزاداري اشكال ندارد.
س)بعضي عزاداريها و هيئات به صورت چادر و خيمه در كوي و خيابان بر پا ميشود و برخي از همسايگان به اين كار، رضايت ندارند، و اقامه مجلس به اين شكل و شركت در آن چه حكمي دارد؟
ج) اين مراسم را به نحوي برگزار كنند كه موجب زحمت عابرين و همسايگان نشود.
س)ايجاد سر و صدا، كم يا زياد، در هنگام عزاداري، در صورتي كه از رضايت همسايگان بي اطلاع هستيم، چه حكمي دارد؟ (آيا رضايت تك تك همسايهها كافي است يا اغلب ايشان)؟
ج) عزت و شأن اين برنامه خود مقتضي است كه مزاحمت فراهم نشود.
س)عزاداري در نيمه شب كه موجب بر هم زدن آسايش و خواب مردم ميشود از نظر شرعي چه حكمي دارد؟
ج) به طور كلي مزاحمت و آزار اشخاص چه در خواب باشند چه در بيداري جائز نيست؛ اين مراسم بايد در حدّ معمول و متعارف انجام شود. و در بعض موارد مثل شب عاشورا، صدق اذيت نميكند.
س)آيا اينكه مؤسس يك مجلس عزاي امام حسين عليهالسلام بخواهد اين مراسم، جمعيت بيشتري داشته باشد، صحيح است؟
ج) مجالس مذكور هرچه باشكوهتر و پر جمعيتتر باشد اثرش در قلوب بيشتر و آثار مثبتش زيادتر است و اگر به اين مسئله اهميت داده نميشد دشمنان دين و مسلمانان فريب خورده و ظاهربين و غربزده اصل حادثه كربلا را انكار ميكردند.
البته همگان متوجه باشند كه اجر و ثواب بسيار زيادي را كه بر اقامه عزاي حضرت و شركت در مراسم آن بزرگوار است با وارد نمودن محرّمات از بين نبرند، و از هر چيزي كه موجب وهن مذهب و وهن مراسم سوگواري ميگردد بايد اجتناب شود.
س)گاهي ايام سوگواري حضرت ابا عبدالله الحسين عليهالسلام با بعضي از مناسبتها مثل نوروز تقارن پيدا ميكند، نظر مباركتان را در مورد برگزاري مراسم اين گونه مناسبتها در زمان عزاي حسيني بيان فرماييد.
ج) واضح است كه مؤمنين و محبين اهل بيت عليهم السلام در ايام محرم و صفر از برگزاري مراسم و تظاهر به اعمالي كه مناسب شأن محبّ اهلبيت سلام الله عليهم نباشد خودداري مينمايند و مراسم و سيره سوگواري را حفظ مينمايند.
نماز و عزاداري
س)وظيفه كسي كه مردّد است امور عزاداري را تا دير وقت انجام دهد يا مراقبت بر قضا نشدن نماز صبح كند چيست؟
ج) مراقبت بر قضا نشدن نماز، واجب است.
س)اگر كسي نماز نخواند و روزه نگيرد و براي امام حسين عليهالسلام احسان كند و سينه و زنجير بزند و گريه كند و نيز كسي كه خمس و زكات مالش را ندهد، آيا ميتواند از اين مال در راه امام حسين عليهالسلام احسان كند؟ آيا اجر و ثوابي بر اين شخص است؟
ج) نمازوروزه واجب است وليعزاداري و گريه بر امام حسين عليهالسلام مستحب است. انسان بايد نماز بخواند و روزه هم بگيرد و عزاداري هم بكند و پولي كه متعلّق خمس شده واجب است اول، خمس آن ادا شود آنگاه در راه امام حسين عليهالسلام و كار خير ديگر مصرف شود و مصرف نمودن پولي كه خمس به آن تعلّقگرفته قبل از اداي خمس درهركاري اگرچه خير باشد حرام است.
س)در ظهر عاشورا عزاداران براي شور و اظهار حزن، آماده ميشوند و از طرفي وقت نماز ظهر ميشود؛ وظيفه مؤمنين چيست؟
ج) در اين موارد بايد جمع بين اغراض و كسب فضائل نمود؛ هم برنامهاي را كه به صورت عزاداري براي حضرت سيد الشهداء عليهالسلام انجام ميشود، انجام دهيد و هم نماز ظهر را در اول وقت بجا آوريد.
عزاداري بانوان
س)آيا گريه كردن زنها با صداي بلند در مجالس عزاي ائمه اطهار عليهم السلام بخصوص حضرت سيد الشهداء عليهالسلام با توجه به حضور مردان نامحرم در مجلس مذكور جايز است.
ج) اشكال ندارد.
س)ايستادن و نگاهِ خانمها به مرداني كه در خيابان مشغول عزاداري هستند، چه حكمي دارد؟ و مسئوليت دست اندركارانِ هيئت در اين مورد چه مقدار است؟
ج) نگاه كردن خانمها به بدن مردان نامحرم جايز نيست.
س)راه رفتن خانمها در عقب دسته هاي عزاداري چه حكمي دارد؟
ج) اگر مستلزم ارتكاب معصيت نباشد اشكال ندارد.
سخنرانان و مداحان مجلس عزاداري
س)نظر حضرتعالي در مورد مدّاحي چيست؟ و يك مدّاح اهل بيت عليهم السلام چه خصوصياتي بايد داشته باشد؟
ج) مدّاحي اهل بيت عصمت و طهارت سلام الله عليهم اجمعين چنانچه براي خدا باشد عبادت است و اجر عظيم دارد و به همين جهت مداح بايد اهل تقوا و مقيّد باشد اشعاري كه ميخواند خلاف واقع و دروغ نباشد و اين عبادات را تا ميتواند به قصد قربت انجام دهد تا از مثوبات آن برخوردار شود هر چند گرفتن مزد در برابر آن اشكال ندارد.
س)بعضي از مداحان به گونهاي ذكر حسين حسين ميگويند كه موجب شور و هيجان ميگردد و همراه با سينه زدن و گريه كردن، جست و خيزي در جمعيت، ايجاد ميشود. آيا اين كار صحيح است؟
ج) اگر نوحه خواني و مداحي به صورت غنا باشد حرام است.
س)آيا مداحي كه با ريتم موسيقي و به صورت غنا خوانده شود حرام است؟
ج) بلي؛ حرام است.
س)آيا دريافت وجه توسط مدّاح و سخنران در عوض مداحي و سخنراني در مجالس عزاداري سيدالشهداء عليهالسلام جائز است؟
ج) جائز است.
س)مداحان در اثناي دعاي كميل و ندبه و زيارت عاشورا، اشعار يا روضه ميخوانند، اين كار چه حكمي دارد؟
ج) بهتر است دعاهاي وارده را بدون اين كه در اثناي آنها شعر و يا چيز ديگري خوانده شود بخوانند ولي خواندن روضه صحيح در بعضي مواضعي كه مناسب دعاست اشكال شرعي ندارد؛ بلي اگر طوري در اين كار، افراط شود كه از صورت دعا خواندن خارج شود معلوم نيست ثواب آن دعا را داشته باشد.
منابع روايي عزاداري
س)آيا كتاب روضه الشهداء مرحوم ملا حسين كاشفي و اسرار الشهادة ملا آقاي دربندي داراي گزارشهاي تحريف شده از واقعه كربلاست؟
ج) ما حق نداريم نويسندگان دو كتاب مذكور را متهم به تحريف حادثه كربلا كنيم؛ نسبت به مطالبي كه در آنها درج شده آنچه كه محتمل الوقوع است و دليلي بر عدم آن نباشد نميتوان انكار كرد و نويسنده را رمي به دروغ نويسي كرد و آنچه كه بر حسب دليل، مقطوع العدم باشد نبايد نقل شود.
س)مقاتل معتبر اعم از فارسي و عربي از نظر حضرتعالي كداماند؟
ج) از كتبي كه در اين زمينه مرحوم محدّث آقاي حاج شيخ عباس قمي تأليف نمودهاند استفاده نماييد.
س)خواندنروضه بياساس، يا مشكوكتوسط مدّاح ويا سخنران، چهحكمي دارد؟
ج) خواندن روضه بي اساس جائز نيست و خواندن چيزي كه احتمال صحت آن را ميدهد اگر به صورت احتمال باشد اشكال ندارد.
س)اگر روضه بي اساس خوانده شد ما چه وظيفهاي داريم؟
ج) اگر دروغي از ذاكرين بشنويد بر حسب وظيفه شرعي بايد به عنوان نهي از منكر به خود گوينده تذكر دهيد و همه مكلّفين اين وظيفه را دارند.
اموال مربوط به اقامه عزا
س)اگر براي برپايي هيأت، بنا به فرض از مالي استفاده شود كه صاحب آن راضي نيست، اقامه و شركت در آن مجلس چگونه است؟ و درصورت عدم اطلاع از رضايت صاحب مال، حكم مسئله چيست؟
ج) اگر عين مالي كه صاحبش راضي نيست مورد استفاده قرار گيرد تصرف در آن حرام است و ضمان دارد.
س)آيا وجوهي را كه براي منظوري خاص در عزاداري هديه شده است ميتوان در موارد ديگري غير از آن، در عزاداري مصرف نمود؟ (مثل پولي كه براي غذا و اطعام داده شده ولي به مصرف خريد لوازم برسد)
ج) صرف وجوهي كه مصرفشان مورد خاص است در غير آن مورد جائز نيست و موجب ضمان است.
س)حكم استفاده شخصي از وسايل و لوازمي كه بدون خواندن صيغه وقف، فقط به منظور استفاده در عزاداري سيدالشهداء عليهالسلام تهيه شده است چگونه است؟ و در صورتي كه كسي چندين بار جاهلاً اين كار را ميكرده وظيفه اش چيست؟
ج) استفاده شخصي از وسائل مذكور جايز نيست و كسي كه استفاده شخصي نموده بايد توبه كند و در برخي موارد، موجب ضمان است.
س)آيا اطعام و نذري را كه براي ظهر عاشورا در نظر گرفته شده ميتوان در روزهاي ديگر محرّم، انجام داد؟
ج) درفرض سؤال نميتوان اطعام و نذر مذكور را درغير روز عاشورا انجام دهد.
س)گاهي پيشنهاد ميشود هدايا و نذورات مربوط به عزاداري كه براي روضهخواني حضرت سيد الشهدا عليهالسلام تعيين ميشود در قالب عزاداريهاي نمايشي و تئاتري مصرف شود، آيا اين امر جايز است؟
ج) هدايا و نذور بايد در مواردي كه مورد نظر هديه دهنده و نذر كننده است مصرف شود و به همان روش معمول سابق نه به صورت نمايش و تئاتر.
آلات موسيقي در عزاداري
س)استفاده از آلات موسيقي مثل طبل، صنج، ني، ارگ و مانند آنها در خلال عزاداري چه حكمي دارد؟
ج) جائز نيست.
س)در زمان عزاداري سالار شهيدان حسين بن علي عليهما السلام استفاده از طبل و صنج جهت هماهنگي عزاداران چه حكمي دارد؟
ج) اشكال دارد.
برگرفته از كتاب « گفتمان عاشورايي» اثر آيت الله العظمي صافي
- Istifta [1]