فصل چهاردهم: اصالت عقل يا سمع در تشخيص امام عليهالسلام
در مسئله امامت از بين عقل و نقل كدام مقدم است؟ به عبارت ديگر مسائل مربوط به بحث امامت بيشتر با دلائل عقلي قابل اثبات است يا با دلائل نقلي؟
چنان كه از خود سؤال نيز استفاده ميشود مسائل دو نوع هستند يك قسمت از آنها مسائلي است كه از طريق عقل شناسايي ميشوند و به وسيله اعمال روشهاي منطقي و دلائل عقلي اثبات و مورد قبول واقع ميشوند مانند اصل اثبات وجود خدا و صفات ذاتيه كماليه او و لزوم نبوّت يعني اثبات نبوت عامه و بخش ديگر مسائلي است كه منحصراً از طريق نقل اثبات ميشود يعني راه ديگر براي اثبات آنها غير از وحي و اخبار مخبر صادق، يعني پيغمبر ثابت النبوّه يا امام ثابت الامامه نيست در اين بين مسائلي هم هستند كه از هر دو طريق قابل اثبات ميباشند البته در چنين صورتي دلايل نقلي ارشاد به دلائل عقلي ميكنند.
شخص كاوشگر بايد به اين جهت مسائل كاملاً توجه كند و ببيند كدام بحث را از طريق عقل و كداميك را تنها از طريق نقل و يا از دو شيوه عقل و نقل ميتوان اثبات كرد و در هر مورد از طريق و شيوه خاص خود آن مسأله وارد شود تا به نتيجه مناسب برسد وگرنه اگر بخواهد در مسأله نقلي صرف از طريق عقل وارد شود طبيعي است كه به نتيجه نخواهد رسيد.
ممكن است برخي اين پرسش را مطرح كنند كه در مسأله امامت اصالت عقل بر اصالت نقل ارجحيت دارد يا خير؟
پاسخش اين است كه در مسأله امامت مثل مسأله نبوّت و شرايط نبي اثبات اصل امامت عامّه يعني اثبات اصل "نياز به وجود امام" و شرايط امام با عقل ثابت ميشود. البته اگر مسأله امامت از مسائلي بود كه خارج از محدودة فهم عقل بود و عقل به طور مستقل آن را درك نميكرد فقط با دلايلي نقلي يعني ارشاد نبي اثبات ميشد زيرا اتكا و استناد به دليل نقلي در مورد اصل امامت به خلاف اصل نبوّت مستلزم دور نميباشد ولي در مسأله نبوت مستلزم دور است.
بنابراين ميتوان دلائل نقلي امامت را هم مثل دلائل نقلي اصل نبوّت ارشاد به حكم عقل دانست.
و مسائلي چون شرط عصمت و چگونگي نصب امام و اين كه اين كار به مردم واگذار نشده است يك اصل عقلي است. و دلايل نقلي موجود مؤيّد اين حكم عقلاند.
بديهي است با گروههايي چون اشاعره كه به حسن و قبح عقلي معتقد نيستند فقط از راه همان دلائل نقلي بحث ميشود. بعضي از آثار و فوايد وجود امام و امتيازات او فقط با دليل نقلي قابل اثبات است همان گونه كه اين اثار و خواص براي پيامبر نيز از راه دليل نقلي اثبات ميشود.
در مسأله امامت خاصه نيز ـ مثل نبوّت خاصه كه تصريح پيامبر پيشين دليل بر نبوّت پيامبر بعدي است ـ تصريح پيامبر بر امامت امام و همچنين تصريح امام سابق بر امامت امام بعدي، دليل بر امامت او است. با اين تفاوت كه اصل در اثبات نبوّت راه معجزه است زيرا راه اصلي اثبات نبوّت اوّلين نبي منحصر در معجزه است و اين تنها دليل قابل اعتماد در دعوي نبوت است. هر چند انبيا بعد از او نبوّتشان هم از طريق تصريح نبيّ قبلي و هم از طريق معجزه قابل اثبات است و سنّت الهي هم بر اين جاري شده كه پيامبران را با معجزه مبعوث فرمايد! چون اثبات نبوّت از طريق معجزه براي همگان قابل درك است.
ولي طريق تصريح پيامبر سابق فقط حجّت بر مؤمنين به آن پيامبر سابق ميباشد، به اين خاطر است كه ميگوييم راه اثبات از طريق معجزه يك راه عمومي است كه براي همه حجت است، مع ذلك اثبات صدور معجزه از نبي براي فردي كه غايب از زمان و مكان صدور معجزه است منحصر در راه نقل است. البته فقط قرآن مجيد يگانه معجزهاي است كه اثبات آن نياز به دليل نقلي هم ندارد، چون باقي است. چنانكه تصريح خود قرآن به عدم امكان آوردن مثل قرآن بر معجزه بودن آن در همه زمانها دلالت دارد.
در مسأله امامت، امامت اوّلين امام فقط با تصريح پيامبر صلّي الله عليه واله وسلّم اثبات ميشود و چون در باب امامت عامه اثبات شده است كه امامت امام به تعيين نبي از جانب خداوند است، معجزهاي كه از امام ظاهر ميشود همان گونه كه به طور مستقل دليل بر صدق دعواي امامت است، دليل بر نص نبي هم هست ـ اگر چنين نصي و تصريحي از پيامبر صلّي الله عليه وآله وسلّم در دسترس نباشد و تمسك به دلايل عقلي بر مسأله امامت خاصه براي اثبات وجود نص است.
مثل اين كه گفته شود بر پيامبر واجب است ـ با اين كه خداوند حكيم بر طبق حكمت پيامبر را مأمور به تنصيص بر امامت نموده ـ امام بعد از خود را معين و معرفي كند، هر چند نص او از دسترس ما خارج شده يا اجمال پيدا كرده باشد يا در دلالت آن شبهه شود. چون ادعاي نص در حق احدي جز يك شخص معيّن ـ حضرت عليبن ابيطالب عليهالسلام ـ نشده است پس عقلاً فرد تعيين شده از جانب خدا و رسول غير از حضرت علي بن ابيطالب عليهالسلام نخواهد بود.
يا گفته ميشود چون شرط امام ـ كه منصوب از جانب خدا و پيامبر براي زعامت در امور دين و دنياي بشر است ـ عصمت است و در حق احدي غير از حضرت علي بن ابيطالب عليهالسلام هم ادعاي عصمت نشده است، بنابر اين عقلاً حضرت علي بن ابيطالب عليهالسلام امام منصوب و معصوم است.
همچنين در مورد امامت امام دوازدهم گفته ميشود كه بر حسب ادلّة نقلي زمين بدون امام و حجّت خدا ـ يا ظاهر يا غايب ـ نخواهد بود. و نبايد در اين مدت طولاني بيش از هزار سال سلسلة امامت منقطع شود. و چون براي غير آن حضرت يا ادعاي امامت نشده است يا اگر ادعا شده، بطلان آن ثابت شده است پس غير آن حضرت كه غايب هستند شخص ديگري امام نميباشد و ايشان امام هستند اگر وي امام نباشد ايرادهاي ديگري كه در مسأله امامت عامه بحثاش گذشت دوباره مطرح ميشود.
در حالي كه جايي براي طرح آنها نيست چون نتيجه آن حرفها به اموري چون صدور فعل قبيح از خداوند حكيم و... منجر ميشود كه ذات خداوند از اين گونه امور پاك و منزّه است.