5 ـ تأسيس مكتب عالي و همگاني تعليم و تربيت
يكي از نتايج شهادت سيد الشهداء ـعليه السّلامـ كه همواره مورد استفاده عموم و وسايل تعليم و تربيت و هدايت جامعه به اخلاق فاضله است برنامههائي است كه به عنوان عزاداري و سوگواري و ذكر مصائب آن حضرت در عرض سال اجرا ميشود1.
شايد كساني باشند كه اهتمام شيعه را به برگزاري اين مراسم و صرف ميليونها اموال را همه ساله بيفائده و اسراف بشمارند; ولي اگر فوائده معنوي اين مراسم و تأثير آن را در تربيت جامعه و تهذيب اخلاق در نظر بگيرند، تصديق ميكنند كه اين برنامهها از بهترين وسايل اصلاح و مكتبهاي تربيت است.
اين مراسم، احياي امر اهل بيت و رمز عالي بقاي مذهب تشيع، و بلكه2 اسلام است. اگر هزاران ميليون اموال و موقوفات براي ترويج تعليمات اخلاقي و اجتماعي قرار دهند كه كلاسهايش در تمام دوران سال برقرار باشد، اين قدر پايدار نمانده و مورد حسن استقبال عموم واقع نميشود.
ولي حسين ـعليه السّلامـ با سرمايه اخلاق و نيت پاك و فداكاري در راه3 حق، مدرسهاي باز كرد كه بيش از سيزده قرن است، كلاسها و شعبههاي آن همه ساله روز افزون و در همه جا تشكيل، و نشريات و مطبوعات و شعبات سخنراني آن همواره رو به ازدياد بوده و زن و مرد، در اين كلاسها شركت نموده و درس حقيقت و فداكاري ميآموزند.
خواندن و شنيدن تاريخ فداكاري و نهضت حسين ـعليه السّلامـ و ياران آن حضرت، ايمان را راسخ، اخلاق را نيك و پسنديده، و همّتها را بلند ميسازد.4
اين برنامهها كه همه ساله در مساجد و حسينيهها و خانهها اجرا ميشود; مبارزه با بيدادگري و كفر و شرك و اعلام پيروزي از هدف حسين ـعليه السّلامـ است.5
براي ترغيب مردم به فضايل اخلاقي و آزادمنشي يك راه مؤثر اينست كه نمونههاي عملي به مردم نشان داده شود و تاريخ زندگي افراد ممتاز و نخبه جهان را، براي آنها بگويند.
حكايت و نقل تاريخ چه كسي از تاريخ زندگي حسين ـعليه السّلامـ ، آموزندهتر و سودمند تر است؟
مجالس ذكر مصيبت آن حضرت بهترين مجالس تبليغي و دعوت به اسلام است.
در اين مجالس، معارف قرآن، اصول و فروع دين، تفسير و حديث، تاريخ و سيره پيغمبر و ائمه ـعليهم السّلامـ و صحابه، مواعظ، نصايح و راهنمائيهاي اخلاقي و اجتماعي و آئين زندگي از خانهداري تا كشورداري، به مردم آموخته ميشود و جاذبه نام حسين ـعليه السّلامـ مردم را ساده و بيريا در اين مجالس تعليم و هدايت و تربيت حاضر ميسازد.
بطور يقين هيچ وسيله ديگر نميتواند اين منظور را تأمين كند، نام حسين مانند مغناطيس همه را جذب ميكند و محبوبيت فوق العاده او طوري است كه همه ميخواهند با او ارتباط داشته و در شمار دوستانش محسوب و در مصيبتش قطره اشكي بريزند.
اين كم نيست كه: اگر بخواهيم از مردم براي مصارف خيريه اعانه و كمك بگيريم به دشواري مبلغ، مختصري ميدهند ولي خودشان به نام حسين ـعليه السّلامـ اموال بسيار انفاق ميكنند و به اهل استحقاق ميرسانند.
عجب وسيله بزرگي براي اصلاحات و ترقي و پيشرفت مملكت و هدايت نسل جوان و راهنمائي زن و مرد در دست ما قرار گرفته و از آن بطور شايسته استفاده نميكنيم، و اين امواج احساسات ميليونها مردم را رايگان از دست ميدهيم!
براي راهنمائي و تربيت و ترقي سطح فكر جامعه و اندرزهاي اخلاقي و اجتماعي چه سازماني ميتوانيم تشكيل بدهيم كه عموم از آن آزادانه استقبال كنند بهتر از سازمان عزاداري حسين ـعليه السّلامـ؟!
مردمي كه حسين دارند و براي حسين به سر و سينه ميزنند و گريه ميكنند، بايد در آزادي و عدالت اجتماعي نمونه باشند.
مردمي كه از پيشواي آنها اين جمله جاويد و گرانبها«لا اَرَي الْمَوْتَ اِلاّ سَعادَةً وَلاَ الْحَياةَ مَعَ الظّالِمينِ اِلاّ بَرَما» در صفحات تاريخ به يادگار مانده است، نبايد پشتيبان ظالم و يار ستمگر باشند.
مردمي كه يزيد را لعن ميكنند و يكي از مطاعن او را ارتباط و سازش با كفار و خيانت به كشور اسلام ميشمارند، بايد خود از اين روش زشت بركنار باشند.
در زمان ما در شعب مهم تبليغي، شعبهاي مهمتر از همين مجالس روضه و تعزيه حضرت حسين ـعليه السّلامـ نيست، اگر از آن استفاده كنيم و فوائد و نتائج آن براي تربيت و دعوت به فضايل انساني بسيار و بياندازه است.
در دوره سال اين كلاسهاي اخلاق و دين و علم، همواره مفتوح است و در ماه محرم و صفر تعداد آن افزايش مييابد بطوري كه كمتر كسي است كه در اين كلاسها شركت نكند، مخصوصاً در زمان ما با استفاده از وسائل تبليغي جديد بهتر ميتوان از اين وسيله هدايت بهره برداري كرد.
بنظر ما در ايران، افغانستان، پاكستان، هند، عراق، سوريه، لبنان و احسا و قطيف و بحرين و قطر، يمن و مصر و نقاط ديگر كه عزاداري حسين ـعليه السّلامـ متداول است، از سائر تأسيسات عام المنفعه و مؤسساتي كه براي خير و صلاح جامعه و عالم كردن مردم به معناي واقعي تأسيس ميشود، مانند تشكيلات حسين ـعليه السّلامـ نميتوان استفاده كرد.
بطور مثال: يكي از جمعيتهائي كه به نام خدمتگزاري، حضرت حسين ـعليه السّلامـ وظايفي را ميتواند انجام بدهند، آقايان مداحها هستند. مثلا در شهري مانند تهران افرادي كه به نام مداح با جامعه ارتباط دارند بسيارند اين آقايان بطور هفتگي و ماهيانه و در مواقع ديگر برحسب دعوت قبلي در خانهها ميروند و مدح و مرثيه ميخوانند، در هر خانه كه ميروند معمولا چند نفر از همسايگان زن و مرد نيز حاضر ميشوند.
اگر همين صنف در تحت يك برنامه صحيح و منظم كه فقط از طرف علما و جامعه روحانيت و مراجع تقليد معين شود،انجام وظيفه نمايند و در اشعار و گفتارشان توجه به اوضاع روز و رفع معايب موجود داشته باشند و روح شجاعت و استقامت و عقيده را در مردم زنده سازند و هر ماه مثلا به رفع يك ماده نقص و عيب اخلاقي همت گمارند، و در ضمن مرثيههاي مختلفي كه ميخوانند آن را هم گوشزد كنند، بسيار مفيد خواهد شد، و همين آقايان مداحها ميتوانند با خلوص نيت قسمت مهمي از معايب اخلاقي جامعه را برطرف كنند.
مجالس عمومي روضه خواني نيز همين نقش را بهتر و عاليتر و عميقتر ميتوانند ايفا كنند.
هم اكنون مرسوم شده كه آقايان طلاب دانشمند و فضلاي حوزه علميه قم در هنگام تعطيلات محرم و صفر و ماه مبارك رمضان و فرصتهاي ديگر، براي اقامه جماعت و تبليغ و منبر به شهرها و روستاها ميروند، نتايج آن بقدري محسوس، و محصول زحمات ايشان بطوري چشم پركن شده كه عموماً مردم تقدير و تشكر مينمايند، علاوه بر وظايف تبليغي و هدايت و ارشاد و ردّ شبهات و تعليم احكام، كارهاي عمراني و تأسيسات و بنيادهاي خيريه ايشان نيز در اين دو سه ماهه فوق العاده قابل توجه است.
باز هم تكرار ميكنم: انصاف اينست كه ما از اين خوان گسترده آنطور كه بايد منتفع نميشويم. يكي از عوامل مهم پيشرفت مذهب تشيع و اسلام در هند به تصديق اهل اطلاع، مجالس عزاداري حسين ـعليه السّلامـ است، كه ملل مختلف را تحت تأثير حقيقت و روحانيت آن حضرت قرار داده و به گفته «ماربين» تا چندي پيش جمعيت شيعه در هند انگشت شمار بود ولي اكنون از بركات عزاداري حسين ـعليه السّلامـ يكي از جمعيتهاي قابل توجه هند بشمار ميروند.
پس بايد بگوئيم حسين ـعليه السّلامـ همانطور كه فداكاري و شهادتش باعث نجات اسلام شد، مجالس روضه و ذكر مصائبش نيز موجب بقاي دين و هدايت جامعه بوده و هست6.
سَلامُ اللهِ عَلَيْكَ يا اَبا عَبْدِالله.
1 ـ دكتر رينو (جوزف) مستشرق معروف فرانسوي در كتاب خود «اسلام و مسلمانان» كه به عربي ترجمه شده (الاسلام و المسلمون) شرح مبسوط و عميقي پيرامون فلسفه عزاداري سيد الشهداء ـعليه السّلامـ و روضه خواني و هيأتهاي عزا نگاشته و به فوائد اين مراسم از جنبه سياست و اخلاق و تربيت و كماليات و مركزيتي كه ايران در جامعه شيعه دارد، اشاره كرده و پيشرفت و بقاي مذهب شيعه را بخصوص در بعضي نقاط مثل هند، مربوط به سوگواري سيد الشهداء دانسته و اظهار نظر كرده كه با حفظ اين مراسم، جمعيت و شوكت و ترقي شيعه در آينده بيشتر خواهد شد.
اين شرق شناس ضمن اشاره به اوقاف و وجوه بسياري كه شيعه در راه برگزاري عزاداري حسيني صرف مينمايد، ميگويد: «مذاهب ديگر بقدر شيعه در راه تبليغ و دعوت به دين، بذل مال نميكنند و مصارفي كه شيعه دارد، شايد سه برابر مصارفي باشد كه سائر فرق اسلام در اين راه مينمايند، و اگر يكنفر شيعه در دورترين نقاط هم باشد، به تنهايي اين مراسم را از تشكيل مجلس روضه و انفاق به فقراء و اطعام و غيره اجرا ميكند و در حقيقت به دعوت و تبليغ ميپردازد».
«منبر و وعظ، خطابه و سخنراني، در تربيت خطبا و وعاظ و گويندگان توانا و پرورش اخلاق عوام و آشنا كردن به علوم معارف، موقعيت خاصي دارد. تمام مسائل در منابر مطرح و مورد بحث واقع ميشود به نوعي كه عوام شيعه از سائر فرق به عقايد و مذهب خود آشناترند و اگر در اقطار عالم نظر كنيم، در هيچ جامعهاي مانند شيعه زمينه ترقي علمي و صناعي و اقتصادي نيست، و فرقه شيعه پيشرفتهترين فرق، و آمادگي آنها براي
كسب علوم و صنايع جديده بيشتر است چنانچه تعداد كارگر شيعه به نسبت جمعيت
زيادتر است. شيعه دين خود را با زور شمشير پيش نبرده بلكه با نيروي تبليغ و دعوت پيشرفت كرد، و اهتمام آنها به برگزاري مراسم سوگواري موجب شده كه تقريبا دو ثلث مسلمانان و بلكه جماعاتي از هنود و مجوس و ساير مذاهب نيز با آنها در عزاي حسين شركت كنند. روي اين اسباب ممكن است بگوئيم جمعيت شيعه در آينده از ساير فرق بيشتر شود، شيعه به وسيله اين مجالس و مراسم كه ديگران هم در آن شركت ميجويند، توانسته است در ملل و اهل مذاهب ديگر نفوذ كند و اصول مذهب خود را به ديگران تبليغ نمايد و اين همان اثري است كه سياستمداران غربي براي پيشرفت دين مسيح با صرف پولهاي بسيار، آرزو ميكنند» ـ سپس راجع به هيأتها و پرچمها و علامات عزا و فوائد آن شرحي مينگارد و تأثير اين شعائر را در اتحاد و زيادتي شوكت و استقلال و اتحاد متذكر شده و ميگويد ـ «از اموري طبيعي و فطري كه مؤيد شيعه است اينست كه هركس به طبع و فطرت خود طرفدار مظلوم است و مايل است مظلوم را ياري كند».
اين نويسندگان و مؤلفان اروپائي هستند كه در كتابهاشان تفصيل شهادت حسين و اصحابش را مينويسند و مظلوميت حسين و اصحابش و ستمگري و بي رحمي كشندگان آنها را تصديق ميكنند و نام كشندگان حسين را نميبرند مگر با نفرت، هيچ چيز نميتواند در جلو اين امور فطري و ادراك وجداني بشر بايستد و مانع از پيشرفت مذهب شيعه شود.
اين مقاله مفصل و طولاني است و هركس بخواهد ميتواند در كتاب «ذكري الحسين» جلد دوم ص 204 تا 208، تأليف علامه مهاجر عاملي مطالعه كند. ما بطور خلاصه و فشرده و نقل به معنا بعضي از مطالب آن را در اينجا آورديم تا خوانندگان بدانند كه خاورشناسان مطلع و بي نظر و علماي ملل ديگر هم آثار و فوائد اين مراسم را در بقاي
مليت و عظمت و استقلال و ترقي تصديق دارند. بديهي است اين خاورشناس در اين گواهي تنها نيست، ديگران نيز مانند خاورشناس آلماني (ماربين) در سياست حسيني بر همين عقيده هستند و اين روش حق پرستي و عاطفه شيعه را ميستايند، اما از سوي ديگر گاهي دشمنان اسلام و مزدوران استعمار بملاحظه خطري كه اين گونه مراسم و شعائر مذهبي براي نفوذ و منافع آنها در كشورهاي اسلامي دارد به آن روي موافق نشان نميدهند و بطور كلي هرگونه تظاهري را كه نشان دهنده قدرت ملي يا قوت و شوكت اسلامي باشد، تا بتوانند سبك و بي فائده و نشانه عقب ماندگيش شمرده و سعي ميكنند مراسم آن تعطيل، و يا حداقل به اختصار برگزار شود، چنانچه در مصر تا همين اواخر، مراسم عاشورا بسيار باشكوه انجام ميشد و در زمان فؤاد كه آنجا تحت الحمايه انگليس بود ممنوع گرديد. در عراق هم اگر چه گاهگاهي خواستند محدوديتهائي قائل شوند، ولي در اثر همت و غيرت شيعيان اكنون مراسم عاشورا و اربعين فوق العاده باشكوه و عظمت و با شركت تمام طبقات برگزار ميشود.
سال گذشته كه در ايام عاشورا كربلا مشرف بودم، مخصوصاً هيأت بزرگ و باشكوه عزاداران اساتيد و دانشجويان دانشگاهها و دانشكدههاي عراق كه از بغداد و موصل و بصره آمده بودند، بسيار منظم و با معني بود. و از اكثر دستهها بيشتر جلب توجه ميكرد; زيرا در روشنائي علم انجام اين شعائر نافذتر است. با بيانيهها و اشعاري كه ميخواندند و شعارهائي كه برپرچمها نوشته بودند، نشان ميدادند كه در محيط علم و دنياي پيشرفته از اين شعائر بهتر ميتوان بهره برداري كرد، و در عين حال كه هيأت آنها همكاري و شركت تمام طبقات را ثابت ميكرد، نشان استقلال و رشد فكري و درك و شعور عالي اسلامي و خود نباختگي اساتيد و دانشجويان در برابر تبليغات سوء بيگانگان بود.
خرج مينمايند كه از نظر عقل و منطق انساني در خور شأن انسانها نيست ولي چون
آنها زور و ثروت دارند و ديگران غرب زدهاند از كارهاي زشت و حركات ناهنجار آنها تعجب نميكنند، به اسم بازي بكس مسابقه بر پا ميكنند، يك پيكره انسان نمائي را به جان پيكره ديگر مياندازند، تا او حريف خود را با ضربه بزند و چشمش را كور كند، اعضايش را ناقص سازد، بلكه گاهي او را بكشد، اين كار را افتخار ميدانند و به برنده بازي جايزه ميدهند و برايش كف ميزنند.
حساب اسراف و ولخرجي در دنياي باصطلاح متمدن بي اندازه است. از عيد ژانويه تا وصيتهايي كه مينمايند و مراسم تجهيز و دفن اموات، كارهائي ميكنند و پولهائي ميدهند كه علاوه بر آنكه تبذير مال و پر از خرافات است، دليل آشكار سفاهت و نقصان عقل و سبك مغزي است.
مدتي پيش در يكي از روزنامههاي مشهور خواندم كه در آمريكا درختي است كه آن را مقدس ميدانند و به زيارتش ميروند، نوشته بود امسال اين درخت (اگر فراموش نكرده باشم) هشت ميليون زائر داشت. مبالغي كه در فرانسه و ايتاليا و كشورهاي ديگر در سال، به رمال، كاهن، طالع بين و فال گير و جادوگر ميدهند، بقدري زياد است كه شايد با بودجه بعضي از كشورهاي شرقي برابر شود.
مع ذلك كسي به آنها ايرادي ندارد و آزادند. حتي شرقي مقلد غرب براي مخارج دفن و تشيع و مجلس يادبود يك سگ در حاليكه ابناء وطنش در دهات آب آشاميدني نداشته و گرسنه و برهنه ميباشند، مبالغي خرج ميكند كه با آن ميتوان يك درمانگاه در يك ده دور افتاده ساختمان كرد، و پولهاي هنگفت ديگر صرف عياشي و رقص و فحشاء ميكنند و اين اعمال را بدبختانه نشانه ترقي و روشن فكري ميشمارند.
اما همين افراد به خاطر دشمني با اسلام و شعائر آن، با زبانها و قلمهاي مزدورشان از اهتمام مسلمانان به تعظيم و شعائر و التزام به آداب و احكام اسلام و برگزاري مراسم
عزاداري و سالگرد شهادت سيد الشهداء ـعليه السّلامـ انتقاد ميكنند، ولي ديگر حناي اين استعمارگران رنگي ندارد و نسل جوان و آگاه مسلمان، فريب اين تبليغات مسموم را نميخورد و ميداند كه برگزار كردن اين مراسم و تبليغات به نام سيد الشهداء ـعليه السّلامـ و گرفتن سرمشق از شخصيت آن حضرت، جامعه را بيدار و روح فداكاري و حمايت از حق و شجاعت و جوانمردي را زنده ميسازد.
اين عزاداري جزء خون شيعه، و مليت شيعه، و رمز استقلال و موجوديت ما است. با هر بها و قيمتي آن را نگاهداريم ارزش دارد.
بايد تمام افراد در اين مراسم شركت داشته باشند و در مجالس تبليغ و سخنراني پيرامون قيام امام ـعليه السّلامـ فوائد قيام و هدفهاي آن به همه، مخصوصاً به نسل جوان و دانشجويان بيش از پيش تفهيم شود تا در برابر بيگانه و مظاهر فريبنده، زبون و خودباخته نشده و مستقل و پايدار مليت اسلامي خود را حفظ نمايند، اگر شيعه و مسلمانان عموماً بخواهند در شاهراه ترقي جلو بروند بايد از درس و تعليم فلسفه شهادت حسين ـعليه السّلامـ و از منابر و مجالس سوگواري حداكثر استفاده را بنمايند، اين عزاداري با پيشرفتهاي مادي، با علم و صنعت و كارخانه و اختراع و سفينههاي فضائي يا ساير مظاهر تمدن واقعي مخالف نيست، بلكه از وسايل تشويق و تقويت رشد فكري و راهنما به هرگونه كمال اخلاقي و علمي ميباشد.
6 ـ مرثيه خواني و عزاداري براي حسين ـعليه السّلامـ از همان سال 61 هجري شروع شد، و همه ساله در عاشورا يادبود آن گرفته ميشد و در عصر ائمه ـ عليهم السّلام ـ بتدريج توسعه يافت، و شعراء و ادباي بزرگ مانند «دعبل» قصايد بليغه انشا كردند.
براي اطلاع از تاريخ عزاي حسيني رجوع شود به: الدلائل و المسائل، ج 1، ص 73 و ذكري الحسين ص 5 تا 8.