3 ـ علل قيام از زبان خود امام
«مَا الاِْمامُ اِلاَّ الْعامِلُ بِالْكِتابِ وَ الْقائِمُ بِالْقِسْطِ وَالدّائِنُ بِدينِ الْحَقِّ وَالْحابِسُ نَفْسَهُ عَلي ذاتِ الله».
(حسين ـعليه السّلامـ)
وقتي وليد استاندار مدينه طيبه، امام را به استانداري دعوت كرد، و خبر مرگ معاويه را به آن حضرت داد و نامهاي را كه يزيد براي گرفتن بيعت به او نوشته بود قرائت كرد1 امام در پاسخش فرمود: تو به اينكه من در پنهاني و خلوت بيعت كنم قناعت نخواهي كرد مگر آنكه آشكارا بيعت كنم كه مردم آگاه شوند. وليد گفت: آري! فرمود: تا بامداد صبر كن و در اين موضوع تصميم بگير!
وليد (با اينكه از كلام امام آشكار بود كه بيعت نميكند، اما چون مايل بود با آن حضرت شدت و سختي ننمايد)، گفت: باز گرد به نام خدا تا در مجمع مردم تو را ملاقات نمائيم.
مروان گفت: به خدا سوگند اگر حسين در اين ساعت بيعت نكرده از تو جدا شود ديگر بر او قدرت نخواهي يافت، او را حبس كن و نگذار از اينجا خارج شود مگر آنكه بيعت كند يا گردنش را بزن!
حسين ـعليه السّلامـ فرمود: واي بر تو اي پسر زرقاء آيا تو امر ميكني به كشتن من يا وليد؟ دروغ گفتي و پستي كردي پس از آن روي به وليد كرد و فرمود:
«اي امير، ما خاندان نبوتيم، و معدن پيغمبري و رسالتيم، محل آمد و شد فرشتگان و فرودگاه رحمت خدا هستيم. خدا به ما فتح كرده، و به ما ختم كند، و يزيد فاسق و فاجر و شرابخوار و قاتل بيگناهان و متجاهر به فسق و فجور است. كسي مانند من با مثل او بيعت نكند ولي بامدادان خواهيم ديد كه كدام يك از ما سزاوار و شايسته بيعت و خلافت است».
وقتي امام از نزد وليد بيرون رفت، مروان گفت: خلاف گفته من كردي به خدا ديگر چنين فرصتي به دست تو نخواهد افتاد.
وليد گفت: واي بر تو، تو به من ميگوئي دين و دنياي خود را از دست بدهم! به خدا سوگند دوست ندارم كه مالك تمام دنيا باشم و حسين را كشته باشم. سبحان الله آيا حسين را بكشم براي اينكه ميگويد من بيعت نميكنم. به خدا كسي كه خدا را به خون حسين ملاقات كند ميزان عملش سبك است، و خدا روز قيامت به او نظر نميكند و به او رحمت ننمايد و براي او عذاب دردناك است2.
اين صفحه از تاريخ حسين ـعليه السّلامـ براي درك علت قيام و خودداري آن حضرت از بيعت و تعيين هدف و مبدأ آن امام شهيد بسيار حساس و مهم است زيرا موادّي را يادآور شده كه هر يك براي ردّ بيعت و وجوب قيام كافي است.
موادي راكه حسين مستند و دليل امتناع از بيعت و تصميم بر مخالفت قرار داده، موادّي بود كه احدي در صحت و درستي آن شك نداشت و صغري و كبراي آن مورد قبول و اتفاق همه بود، حتي وليد عموزاده يزيد و استاندار او، صحت اين ادله و مواد استناديه را انكار نكرد، و در برابر قوت منطق و صحت استدلال و احتجاج حسين ـعليه السّلامـ هيچ ايراد و اشكالي ننمود.
بهترين كسي كه ميتواند حقايق مستندات و علل اين قيام را بيان كند، شخص حسين ـعليه السّلامـ است كه هم در صدق گفتارش كسي ترديد نميكند و هم وارد به اوضاع سياست اسلامي بود، و از آنچه كه در جوامع اسلامي ميگذشت كاملا آگاه بود و يزيد و عمال و مأموران و متصديان دستگهاي حكومتي را ميشناخت، و از نيات و مقاصدشان با خبر بود.
پس هرچه حسين ـعليه السّلامـ راجع به اين مسائل بيان فرمايد، عين حقيقت، و استوارترين مرجع ما در معرفت مستندات، و ادله لزوم قيام و خودداري از بيعت است.
هر كلامي كه مطابق حقيقت باشد در نفوس نفوذ ميكند، و دلها را تكان ميدهد، و حتي در اهل باطل نيز اثر ميگذارد كه گاهي در برابر آن سكوت ميكنند، و گاهي بدون رعايت مصلحت دنيا و سياست وقت به حقيقت آن اقرار مينمايند.
سخنان حق و صريح حسين ـعليه السّلامـ چنان با واقع مطابق بود كه نزديكترين مردم به يزيد يعني وليد هم نتوانست آن را رد كند يا كارهاي يزيد را توجيه نمايد و براي لزوم بيعت او توضيحي بدهد.
اكنون بنگريد: نخست حسين ـعليه السّلامـ فرمود:
«اَيُّهَا الاَْميرُ اِنّا اَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَ مَعْدِنُ الرِّسالَةِ وَمُخْتَلَفُ الْمَلئِكَةِ، وَ مَهْبَطُ الرَّحْمَةِ».
در اين قسمت شايستگي علمي و عملي و سوابق درخشان و بي نظير خود را براي رعايت مسلمين و رهبري عامه، و اظهار رأي در مسائل بزرگ اسلامي، و تعيين خط سير و روش مسلمانان، با چند جمله كوتاه و يك عالم معنا و حقيقت بيان فرمود. و وليد را متوجه شخصيت بيعديل خود در جهان اسلام نمود، و يادآور شد كه كسي مانند او به امور شرعي و هدفها و خواستههاي اسلام عارف نيست و احدي هم مثل او به حفظ مصالح عاليه مسلمين علاقهمند نميباشد; زيرا او اهل خانه نبوت و معدن پيغمبري و محلّ نزول فرشتگان و فرودگاه رحمت است.
براي بيان تمركز شرايط زعامت مسلمانان در آن حضرت كلماتي رساتر از اين چند جمله نيست.
اين كاخ بلند توحيد و بناي عظيم اسلام به معماري جدش پيغمبر، و دستياري و پايمردي پدرش علي و همت بلند و سخاوت جدهاش خديجه و پرستاريهاي مادرش فاطمه از پيغمبر، و فداكاري و كمكهاي بيدريغ عمويش جعفر و عموي پدرش حمزه و ديگر سربازان راه توحيد و فداكاران بني هاشم، برپا شد و اينك او بعد از برادرش حسن مجتبي ـعليه السّلامـ ، يگانه حامي و غمخوار اسلام است.
اگر كسي كه اين قانون و اين شريعت و اين وحي و قرآن در خانهاش نازل شده، از اسلام حمايت نكند، يقيناً ديگران حمايت نخواهند كرد.
اين چند جمله كوتاه و پر معنا، مسؤوليت سنگيني را كه حسين در برابر اسلام و قرآن داشت، و برنامهاي را كه بايد در حوادث و پيشامدها اجرا نمايد روشن ميسازد، و بطور مستدل و قاطع اثبات ميكند كه حسين نميتواند نسبت به اوضاع و احوالي كه در عالم اسلام جلو آمده بي اعتنا باشد.
حسين بايد نسبت به حكومت يزيد وظيفهاي را كه اگر جدش پيغمبر بود انجام ميداد، انجام دهد. آيا پيغمبر با زمامداري مثل يزيد روي موافق نشان ميداد؟ آيا پيغمبر در برابر اينكه دستگاه خلافت و جانشيني او اينگونه مسخره شود سكوت ميكرد؟
آيا اين بود آن اجتماع مترقي و ملكوتي كه پيامبر اسلام تأسيس آن را در تحت لواي توحيد و عدالت و آزادي واقعي به بشريت پيشنهاد داد كه يزيد و ابن زيادها بر مردم مسلط شوند و حدود و قوانين و احكام شرع پايمال شود؟
اين همان پيغمبر بود كه گفت: اگر آفتاب را در دست راستم، و ماه رادر دست چپم گذارند دست از دعوت بر نخواهم داشت.
و اين حسين كه فرزند همان پيغمبر بود گفت: اگر در تمام دنيا محلّي براي ماندن پيدا نكنم، با يزيد بيعت نخواهم كرد.
مبدء و مقصد هر دو (پيامبر و حسين ـعليه السّلامـ) يكي است.
اين چند جمله پر ارزش و با روح، برهان موقعيت ارجمند روحاني حسين ـعليه السّلامـ و جامعيت تمام شرايط زمامداري، و نشاندهنده قيافه روحي، و ساختمان شخصيت معنوي، و خصال عالي اوست.
در جمله «بِنا فَتَحَ اللهُ، وَبِنا خَتَمَ» ميفرمايد:
باب هدايت و راهنمايي مردم را خدا به ما گشوده و به ما نيز ختم كرده است. مقصود اينست كه منصب الهي هدايت، و رهبري و زعامت همواره در خاندان ما است.
جمله ديگر :
«وَيَزيدُ فاسِقٌ فاجِرٌ شارِبُ الخَمْرِ قاتِلُ النَّفْسِ الُْمحْتَرَمةِ مُعْلِنٌ بِالْفِسْقِ وَالْفُجُورِ».
در اين جمله، امام با كمال صراحت در استانداري مدينه كه يكي از مراكز قدرت و سلطه يزيد بود، ذمائم اخلاقي و عملي او را ـ كه در هر كس يكي از آنها وجود داشته باشد، لياقت آن كه در يك اجتماع اسلامي كدخداي يك ده يا پاسبان كوچهاي شود ندارد، تا چه رسد خلافت و زمام داري ـ تذكرداد.
اين اوصاف، و رذائل هر كدام يك ماده و دليل قاطع براي شرعي نبودن حكومت يزيد و حرمت بيعت با او و تمكين از زمامداري او است.
1 ـ فسق فجور و زنا و گناه.
2 ـ ميگساري.
3 ـ آدم كشي بدون مجوز شرعي.
4 ـ تجاهر به معصيت.
يكي از صفاتيكه بايد در خليفه باشد اينست كه خليفه بايد در روش، و رفتار، مظهر عدالت و تعاليم اسلام و نمونه تربيت مكتب قرآن باشد، و مانند آينه كه از شخصي كه در برابر آن بايستد حكايت ميكند، از اسلام حكايت كند.
غرض از تعيين خليفه و زمامدار، اجراي حدود و امر به معروف و نهي از منكر و عمل به شريعت و احكام است، پس خليفه و زمامدار بايد خودش بيش از همه به قانون و احكام عمل نمايد و حقوق اسلامي را براي همه افراد محترم شمارد.
كسي كه ميخواهد به حكم شريعت و قانون، زمامدار باشد، بايد رعايت و احترامش از قانون شرع از ديگران بيشتر باشد و اگر خليفه متجاهر به فسق و نابكاري و خيانت گرديد، ضررهائي كه از ناحيه او به ملت ميرسد پايه بقاي ملت را متزلزل و مشرف به انهدام خواهد ساخت.
جامعه علاوه بر آنكه حق ندارد به خلاف مستبدان و نابكاران و تجاهر كنندگان به گناه رأي دهند، بايد آنها را از مناصبي كه دارند عزل كنند.
جمله سوم: «وَ مِثْلي لا يُبايِعُ مِثْلَهُ».
اين جمله، نتيجه جملههائي است كه راجع به صلاحيت بي نظير و شخصيت ممتاز خود و سوابق و احوال ننگين يزيد فرمود. يعني: كسي مثل من، با اين گذشته درخشان و با مقام رهبري بحقي كه نسبت بجامعه دارد با كسي مثل يزيد بيعت نميكند، زيرا بيعت با خليفه در اصطلاح مسلمين، تعهد اطاعت و انقياد است به كسي كه مركز تحقق هدفهاي عاليه اسلامي و مصدر عزت و اعتلاي مسلمين و اعلاي كلمه اسلام و حامي قرآن و آمر به معروف و ناهي از منكر، و به عبارت ديگر قائم مقام و جانشين پيغمبر باشد.
معني بيعت صحيح ابراز آمادگي در فرمانبردن از اوامر خليفه واقعي و فداكاري در راه انجام اوامر او است كه بر هر مسلمان به حكم «اَطيعُوا اللهَ، وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِي الاَْمْرِ مِنْكُمْ» واجب است و اين بيعت با مثل يزيد هر چند صورتسازي و براي دفع ضرر باشد، امضاء قانوني شدن فسق و فجور و تجاهر به منكرات و معاصي و تضييع حقوق و اتكاي به ظالمين و ستمكاران و فساق و فجار است و صدور آن از مثل حسين ـعليه السّلامـ امكان شرعي و عرفي نداشت.
اين بيعت، تعهد همكاري در قتل مردم بيگناه، و بردن آبرو و عزّت اسلام است و ساحت مقدس حسين به اين بيعت ننگين آلوده نخواهد شد.
لذا آن حضرت اين جمله را «مِثْلي لا يُبايِعُ مِثْلَهُ» مانند يك حكم بديهي و مورد اتفاق و مسلّم همه فرمود; زيرا احدي از مسلمانان با وجدان نميگفت شخصيتي مثل حسين با ناكسي مثل يزيد بيعت كند.
اين يك نتيجه مورد قبول همه بود كه حسين پس از بيان سوابق ديني و روحاني خود و پيشينههاي پر ننگ يزيد آن را اعلام فرمود.
آري اگر فرضاً تمام مسلمانان به اين ذلت و پستي تن در دهند و با مثل يزيدي بيعت كنند و به زمامداري امثال او رأي دهند، حسين ـعليه السّلامـ كه صاحب آن مكارم و فضايل و مقامات است و چشم اسلام و اسلاميان به مساعي و كوشش او در نجات دين و برنامههاي قرآني دوخته است، با كسي كه مركز شرارت و قساوت و فسق و گناه است، بيعت نميكند.
حساب حسين از حساب همه جدا است. او اهل بيت نبوّت و معدن رسالت و مركز آمد و شد ملائكه و محل هبوط رحمت و پس از برادرش حسن پسر منحصر بفرد دختر پيغمبر بود، به فرزدق فرمود:
«اين مردم ملازم اطاعت شيطان شده، و اطاعت خداي رحمان را ترك كرده و فساد را ظاهر و حدود را باطل نمودهاند، شراب مينوشند و اموال فقراء و مساكين را به خود اختصاص دادهاند، و من سزاوارترين افراد هستم به قيام براي ياري دين، و عزت شرع، و جهاد در راه خدا از براي اعلاي كلمه خدا3 پس وقتي كار به اينجا كشيد كه كسي مانند يزيد بخواهد بر مسند پيغمبر بنشيند و خود را رهبر ديني و سياسي مسلمين و پيشواي عالم اسلام بداند، براي امام جز اعلام خطر و قيام اعلان شرعي نبودن حكومت، وظيفهاي ديگر نيست; زيرا در نظر مردم بيعت او و هر يك از بزرگان صحابه و تابعين با اين عنصر ناپاك، امضاي صحت حكومت، و ابطال حقيقت خلافت و عدول از تمام شرايط زعامت اسلامي، و جانشيني پيغمبر و القاي جامعه در ضلالت بود. اين بيعت در گردن مردان خدا مانند سلسلهها و زنجيرهاي عذاب است، و سنگيني و فشار آن بر روح آنان از سنگيني كوهها بيشتر است.
حسين ـعليه السّلامـ با اين منطق قيام كرد، و بر سر اين سخن ايستاد و فرمود:
«مَا الاِْمامُ اِلاَّ الْعامِلُ بِالْكِتابِ، وَ الْقائِمُ بِالْقِسْطِ، وَ الدّائِنُ بِدينِ الْحَقِّ، وَ الْحابِسُ نَفْسَهُ عَلي ذاتِ اللهِ»4.
«امام نيست مگر آن كه به كتاب خدا حكم كند و عدل و داد بر پا كند و دين حق را منقاد باشد و خويشتن را حبس بر رضاي خدا كند».
و در روز عاشورا كه باران مصيبتها بر سرش ميباريد همان منطق را تكرار ميكرد و ميفرمود:
«اَما وَاللهِ لا اُجيبُهُمْ اِلي شَيء مِمّا يُريدُونَ حَتّي اَلْقَي اللهُ وَ اَنَا مُخَضَّبٌ بِدَمي5»
به خدا سوگند! به خواستههاي اين مردم پاسخ موافق نميدهم تا خدا را ديدار كنم، در حالي كه به خونم رنگين و خضاب باشم.
1 ـ بنا به نقل بعقوبي و خوارزمي صريحاً به وليد نوشته بود اگر حسين و ابن زبير از بيعت خودداري كنند، گردنشان را بزند و سرهايشان را به نزد او بفرستد (تاريخ يعقوبي، ج 2، ص 15 ـ مقتل خوارزمي، ج 1، ص 180).
2 ـ سمو المعني، ص 113 و 114 ـ مقتل الحسين خوارزمي، ص 184 ف 9 و كتابهاي ديگر.
3 ـ تذكرة الخواص، ص 252.
4 ـ تاريخ طبري، ج 4، ص 262.
5 ـ سمو المعني، فيـ سمو الذات، ص 118.