احكام معاملات
خريد و فروش
155. اجناسي را كه از سابق در مغازه مانده و خريد ارزان داشتهايم، ميتوانيم به قيمت روز بفروشيم؟
مانعي ندارد؛ ولي سعي كنيد بيانصافي نشود كه آثار سوء دارد.
156. خريد و فروش چيزهايي كه احتمال دزدي بودن آنها را ميدهيم، چگونه است؟
صرف احتمال مسروقهبودنكالا مضر نيست؛ اما اگر بعداً معلوم شود كه مال ديگري است، بايد به صاحبش برگردانده شود.
157. حكم پولي كه دلال معاملات حرام [مثل واسطه درگرفتن قرض ربوي] ازطرفين معامله ميگيرد چيست؟
واسطهگري و دلالي براي معاملات حرام، حرام است و بايد پولي را كه براي اين كار گرفته، به صاحبش برگرداند.
158. آيا معامله مال مسروقه باطل است يا فضولي؟
تصرف درمال مسروقه حرام است، واگر معاملهاي برروي آن انجام گيرد، فضولي است، كه با رد مالك باطل ميشود.
159. كساني كه به فالگيري مشغولند، اولاً كار آنها چه صورت دارد و ثانياً پولي كه به آنها داده ميشود، جايز است يا خير؟
عمل آنها حرام است و پول دادن در مقابل آن، تضييع مال و استفاده از آن پول هم اكل مال به باطل وحرام است.
160. كسانيكه از طريق فروش موادمخدرپولي به دست آوردهاند
و فعلاً توبه كردهاند، نسبت به پولهاي مذكور چه تكليفي دارند؟
اگر واقعاً از گناه خود توبه كنند، ان شاءالله خداوند متعال آنها را ميآمرزد و نسبت به اموالي كه جمع كردهاند، لازم است به مرجع تقليد خود مراجعه نمايند تا وظيفه ايشان را بيان نمايد.
161. خريد و فروش و به گردن انداختن صليب چه صورت دارد ؟
معامله صليب و به گردن آويختن آن حرام است.
162. آيا پيشخريد اجناس به قيمتكمترصحيح است؟
اشكال ندارد، مشروط به آنكه تمام قيمت را نقد بپردازد.
شركت
163. اگر جنسي را براي شركت خريداري كنند و يكي از شركا در موعد مقرّر سهم خود را نپردازد، آيا از سود اين جنس سهم ميبرد؟
با فرض اينكه جنس براي شركت خريداري شده، همه شركا در سود آن شريك هستند؛ هر چندكه يكي از شركا سهم خود را نداده باشد؛ اما در صورت عدم عذر شرعي، گناهكار است.
164. خانهاي بين چند نفر ورثه مشترك است و يكي از آنها راضي به تصرف ساير شركا نميباشد؛ آيا شركاء ديگر ميتوانند نسبت به سهم خود تصرف كنند؟
اگر خانه مشاع است وسهم هر يك از شركا مشخص نشده است، تصرف در آن، بدون رضايت همه شركا جايز نيست و در مورد سؤال، شركا ميتوانند به حاكم شرع جامعالشرايط مراجعه كنند تا شريك ممتنع را به فروش يا جدا كردن سهم خود و يا اجازه استفاده به نوبت شركا از خانه، وادار نمايد.
رهن
165. معني رهن چيست؟
رهن يا گرو گذاشتن، آن است كه بدهكار مالي را نزد طلبكار ميگذارد تا اگر طلب او را به موقع پرداخت نكرد، طلبكار بتواند طلب خود را از آن مال بردارد.
166. رهن خانه كه فعلاً مرسوم است، يعني چند ميليون ميدهند تا صاحب خانه مبلغي را از اجاره كم كند، آيا وجه شرعي دارد؟
اگر قرض مشروط به كم شدن مال الاجاره باشد، قرض ربوي و حرام است و اگر مؤجر خانه را به مبلغي اجاره دهد و در ضمن اجاره شرط كند كه فلان مبلغ را مستأجر به او قرض بدهد اشكال ندارد.
167. اگر كسي ماشين يا خانه خود را نزد طلبكار رهن بگذارد، آيا طلبكار ميتواند از آن ماشين يا خانه استفاده كند؟
بدون رضايت مالك، تصرف طلبكار در مال مورد رهن جايز نيست.
اجاره
168. فرق بين اجاره شخص و جعاله چيست؟
1. در اجاره بر خلاف جعاله بايد مدت معلوم باشد.
2. عقد اجاره لازم است؛ اما عقد جعاله جايز است؛ يعني طرفين ميتوانند عقد را به هم بزنند.
3. در اجاره پس از خواندن صيغه، اجير، مالكِ مال الاجاره ميشود؛ ولي در جعاله، تا كار انجام نگيرد، عامل، نميتواند طلب مزد كند.
169. اگرخانهاي را به مبلغي اجاره كنيم، آيا ميتوانيم آن را به مال الاجاره بيشتر، به ديگري اجاره دهيم؟
اگر درعقد اجاره، مالك با مستأجر شرط نكرده باشدكه فقط خود او از مورد اجاره استفاده كند، مستأجر ميتواند آن را به ديگري اجاره دهد. البته چنانچه تعميري در آن انجام نداده باشد، نميتواند مال الاجاره بيشتري از مستأجر دوم بگيرد.
170. آيا مستأجر بدون اجازه مالك ميتواند تغييركاربري مغازه را بدهد؟
چنانچه درضمن اجاره، شغل خاصي شرط شده باشد، تغيير آن بدون اجازه مالك جايز نيست.
حواله
171. چك، حكم پول را دارد، يا حواله محسوب ميشود؟
چك حكم پول را ندارد بلكه سند و مدرك حواله است.
172. اگرچك قبل از وصول براثر سوختن و يا مفقود شدن يا سرقت از بين برود آيا ذمّه بدهكار بري ميشود؟
با تحقق حواله شرعي ذمه بدهكار بري ميشود، و طلبكار بايد براي دريافت طلب خود از محال عليه (بانك) اقدام كند.
173. آيا ضمانت مرسوم در بانكها و صندوقهاي قرض الحسنه كه قبل از بدهكار شدن شخص (قبل از گرفتن وام) ديگري ضامن او شود ضمانت شرعي است؟
ضمانت قبل از بدهكار شدن شخص، ضمانت شرعي نيست بلكه ضمان ما لم يجب است و صحيح نميباشد.
174. اگر بدهكار، طلبكار خود را به شخص ثالثي حواله دهد كه طلبش را از او وصول نمايد، در صورت تخلف شخص ثالث، طلبكار ميتواند به بدهكار اول مراجعه نمايد؟
اگر حواله با شرائط صحت انجام شود، طلبكار حق رجوع به بدهكار اول را ندارد.
175. آيا امضاي پشت چك بمنزله ضمانت است ؟
بلي اگر چك صوري نباشد، و امضا كننده بعنوان ضمانت پشت چك را امضا كرده است، مديون ميباشد.
ربا
176. آيا ربا در قرض توليدي و مصرفي تفاوت ميكند؟
ربا گرفتن و ربا دادن در قرض، مطلقاً حرام است؛ چه قرض گيرنده، وام را براي مصرف در هزينههاي جاري زندگي خود بخواهد و چه براي سرمايه گذاري و تجارت.
177. آيا مادر ميتواند به فرزند قرض ربوي بدهد؟
ربا بين مادر و فرزند حرام است.
178. خريد و فروش اسكناس چه حكمي دارد؟
در صورتي كه غرض عقلايي. مثل تبديل پول كهنه به نو يا پول ريز به درشت يا براي فرار از ربا باشد. اشكال ندارد.
179. آيا فرزند ميتواند از پدر خود قرض ربوي بگيرد؟
ربا به طور كلي حرام است؛ غير از ربا بين پدر و فرزند و زن و شوهر و ربايي كه مسلمان از غير مسلماني كه در پناه اسلام نيست، ميگيرد.
180. آيا مرد ميتواند از همسر خود قرض ربوي بگيرد، و همان پول را بصورت قرض ربوي به فرزند بدهد؟
جواب مانعي ندارد.
181. آيا ربا بين نوه و پدر بزرگ جايز است؟
احتياط در ترك است.
بانكها
182. خريد سهام بانك و مؤسساتي كه معاملات ربوي دارند، چه صورت دارد؟
خريد سهام مؤسساتي كه درآمد غير مشروع دارند، جايز نيست.
183. كارمزدي كه صندوقهاي قرضالحسنه از وامگيرندگان دريافت ميكنند، چه صورت دارد؟
به شكلي كه فعلاً معمول است، جايز نيست.
184. جايزههاييكه بانك به صاحبان حساب قرضالحسنه ميدهد، چه صورتي دارد؟
اگر در موقع افتتاح حساب، شرط شركت در قرعه كشي نكرده باشند، اشكال ندارد؛ هر چند انگيزه شخص از افتتاح حساب، شركت در قرعه كشي باشد.
185. آيا قرضي راكه بانك براي استفاده خاصي به اشخاص ميدهد، جايز است شخص در امر ديگري مصرف كند؟
خير، جايز نيست.
186. پولي مربوط به ديگري درحساب بانكي من بود، جايزه بانكي به من تعلق گرفت. آيا جايزه را بايد تقسيم كنيم؟
جايزهاي كه بانك ميدهد مربوط به صاحب حساب است، هر چند موجودي دفترچه مربوط به ديگري باشد.
نذر
187. كسي كه نميداند نذرش را به زبان گفته يا فقط از فكر و ذهنش گذرانده است، آيا بايد به نذر خود عمل كند؟
در صورتي كه يقين ندارد كه صيغه نذر را به عربي يا فارسي خوانده است، عمل به نذر بر او واجب نيست.
188. اگر انسان براي نذر خود وقت تعيين كند، ولي در زمان خود نتواند آن را انجام دهد، وظيفهاش چيست؟
در غير روزه، اگر در وقت انجام دادن نذر، نتواند آن را بجا آورد، تكليف از او ساقط است و كفاره هم ندارد.
189. نذرهايي براي قبولي در كنكور كردهام كه انجام آن با درس خواندن برايم مشكل است؛ آيا ميتوانم آنها را تغيير دهم؟
اگر در موقع نذر كردن، صيغه نذر را به عربي يا فارسي نخوانده باشيد، چيزي بر شما واجب نيست.
190. آيا نذر، صيغه خاصي دارد؟
آري، نذر صيغه خاصي دارد؛ براي مثال، شخصي كه در مورد شفا يافتن بيمارياش نذر ميكند كه مبلغي به فقير بدهد، چنين ميگويد: «لِلّهِ عَليَّ اِنْ شَفَي اللهُ مَرَضي اَن اُعْطِي الْفَقيرَكَذا». البته لازم نيست به عربي بخواند و همين اندازه كافي است كه بگويد: براي خدا بر عهده من است كه اگر بيماري من شفا يابد، فلان مبلغ را به فقير بدهم.
191. نذري كردهام؛ ولي بين دو چيز (روزه گرفتن و صدقه دادن به فقير) شك دارم و نميدانم كدام يك از آن دو است؛ تكليف چيست؟
بايد احتياط كرده، به هر دو عمل كنيد.
192. كفاره نذري كه عمداً بجا نياورده و مدتي از زمان آن گذشته است، چگونه است؟
كفاره آن، آزاد كردن يك بنده يا اطعام شصت فقير و يا گرفتن دو ماه روزه است.
193. آيا تغيير نذر جايز است؟ براي مثال، كسي كه نذر كرده در روز عاشورا، به مردم شير بدهد، آيا ميتواند بجاي آن خوراكي ديگري بدهد؟
اگر نذر طبق صيغه معتبر شرعي بوده، تغيير آن جايز نيست؛ بلكه بايد به همان صورتي كه نذر كرده، عمل كند و در غير اين صورت، تغيير مورد نذر، اشكال ندارد.
194. كسي نذر كرده پولي را به فقير بدهد؛ ولي مقدار آن را فراموش كرده، وظيفه او چيست؟
اگر نذر با صيغه معتبر شرعي بوده، واجب است به آن عمل كند، ميتواند به مقدار حداقل اكتفا كند؛ به عنوان مثال، اگر بين هزار تومان يا بيشتر ترديد دارد، پرداخت همان هزار تومان كافي است [و اگر بيشتر هم بدهد، كار پسنديدهاي است].
195. نذر براي ديگري يا از پول ديگري چه صورت دارد؟ مثلاً مادري نذر كند كه پسرش فلان كار را انجام دهد.
نذري كه انجام آن و يا پول آن بر عهده ديگري باشد، صحيح نيست.
ضمان تصرف در مال غير
196. آيا تصرف در اموال غير مسلمين بدون رضايت آنها جايز است؟
اموال غير مسلمين كه در پناه حكومت اسلامي هستند، محترم است و تصرف در آن، موجب ضمان ميگردد.
197. كساني كه در زمين وقفي خانه ساختهاند و مدت اجاره آنان تمام شده، ادامه تصرف در ان زمين چه صورت دارد؟
تصرف در زمين وقفي، بدون اجازه از متولي شرعي، غصب و حرام و موجب ضمان اجرة المثل مدت تصرف ميباشد.
198. اگر كسي قبل از سن بلوغ، مالي را از ديگري دزديده يا تلف كرده است، اكنون چه وظيفهاي دارد؟
اتلاف مال ديگري قبل از بلوغ هم موجب ضمان است و واجب است عوض آن را به صاحبش بپردازد.
199. اگر آبي كه به باغ ميوه داده ميشود، از چاه غصبي باشد، ميوه آن غصبي ميشود؟
خير، ميوه آن غصبي نيست؛ ولي كسي كه آب را غصب كرده، ضامن است.
200. اگر وسائل اشخاصي كه اكنون به ايشان دسترسي نداريم، پيش ما باشد، حكمش چيست؟
اگر صاحبان يا ورثه آنها را ميشناسيد، بايد به هر صورت به صاحبش برسانيد يا رضايت ايشان را تحصيل كنيد؛ و اگر از پيدا كردن صاحب آنها مأيوس هستيد، ميتوانيد عين آنها را با اجازه مجتهد از طرف صاحبش صدقه بدهيد.
201. اگر پزشك اورژانس در انجام عمل جراحي بيمار، كوتاهي كند، در صورت مرگ او، آيا پزشك، ضامن ديه است يا خير؟
اگر بطوري باشد كه تلف شدن بيمار مستند به كوتاهي پزشك باشد، مثل اينكه پزشك مسئوليت مركز اورژانش را قبول كرده، و موجب اعتماد مردم به مراقبت و عدم كوتاهي او گرديده، مع ذلك عمداً كوتاهي كند، حكم به ضمان او موجه است.
202. اگر به كسي بدهكار باشيم و او فوت شود، بدهي خود را به كدام يك از ورثه بايد بپردازيم؟
بدهي شما حكم ساير تركه و اموال ميت را دارد، و بايد طبق قانون ارث تقسيم شود و اگر طلبكار، براي تقسيم اموالش كسي را وصي قرار داده باشد، بدهي خود را بايد به وصي او بپردازيد.
203. اگر شوهر دستبند طلاي همسر را كه مثلاً دويست هزار تومان ارزش داشته، قرض گرفته است، فعلاً كه قيمت طلا بالا رفته، چه مبلغي بايد بپردازد؟
اگر همسر دستبند را فروخته و پول آن را به شوهر قرض داده است، همان دويست هزار تومان را طلبكار است؛ اما اگر طلا را قرض داد، شوهر بايد معادل طلايي آن را بپردازد؛ هر چند قيمت طلا ترقي كرده باشد.
204. اگر در بستههاي پولي كه ازبانك گرفتهايم، چند عدد اسكناس اضافي باشد، آيا ميتوانيم براي خود برداريم؟
خير، بايد به متصدي بانك برگردانده شود.
205. آيا گرفتن تاوان حرام است؟
تاوان، مابه ازاي مال تلف شده است و گرفتن آن اشكال ندارد؛ ولي اگر مال، بدون افراط و تفريط در دست امين (وديعه يا عاريه گيرنده)، تلف شد، او ضامن نيست و نميتوانيد از او چيزي مطالبه كنيد.
206. اگر مال ديگري را به ما هديه دادند، آيا ميتوانيم در آن تصرف نماييم؟
تصرف در آن جايز نيست و اگر مالك آن را بشناسيد، بايد مال را به او برسانيد و اگر نميشناسيد، با اجازه مجتهد جامعالشرايط، از طرف صاحبش به فقير غير سيد صدقه بدهيد.
207. دستگاه آب ميوهگيري را براي تعمير به تعميركار دادم و نزد او به سرقت رفت؛ آيا صاحب مغازه ضامن است؟
اگر صاحب مغازه، در نگهداري آن كوتاهي نكرده باشد، ضامن نيست و اگر كوتاهي كرده. مثلا در مغازه را باز گذاشته و رفته ياجنس را جايي گذاشته كه در معرض دزديده شدن بوده. ضامن است و بايد جبران نمايد.
ضمان تصرف در بيت المال
208. اگر جنسي را از ادارهاي به طور غير قانوني برداريم، آيا حلاليت طلبيدن از رئيس اداره كافي است؟
حلاليت طلبيدن از رئيس اداره، كافي نيست؛ اگر عين جنس موجود است، خود آن و اگر از بين رفته، مثل يا قيمت آن را بايد به اداره مربوطه برگردانيد.
209. آيا استفاده از وسايل دانشگاه و غذاخوري در اتاق خوابگاه، منع شرعي دارد؟
استفاده از وسائل و اموال دانشگاه بر خلاف مقررات دانشگاه، جايز نيست و موجب ضمان ميگردد.
210. انجام كار شخصي در ساعات اداري، بدون محاسبه مرخصي، چه صورت دارد؟
تابع مقررات و اجازه قانوني مسئول مربوط ميباشد.
211. آيا اجازه مدير مربوطه در امور مرخصي، اضافه كاري و... به صورت فرا قانوني جايز است يا خير؟
مدير اداره در حد مقررات مشروع، حق دارد اجازه دهد و اجازه او در امور خلاف مقررات، لغو و بيهوده است و موجب برداشته شدن ضمان شرعي نيست.
212. مبلغي از بودجه فعاليتهاي فرهنگي نزد من باقي مانده است؛ آيا ميتوانم آن را به ديگري قرض بدهم و يا خودم به عنوان قرض بردارم و سپس جايگزين نمايم؟
استفاده از اموال عمومي بر خلاف مقررات، جايز نيست و موجب ضمان ميگردد.
213. اگر فيش غذايي كه اعتبار آن تمام شده، بجاي فيش معتبر غذا بدهيم و غذا بگيريم، چه صورت دارد؟
استفاده از فيشهايي كه از اعتبار ساقط شده، براي دريافت غذا و تصرف در غذايي كه با آن فيش گرفته شود، جايز نيست و موجب ضمان قيمت آن ميگردد.
214. آيا ميتوانم غسل واجب در محل كار بنمايم با آنكه امكان غسل تا آخر وقت در خارج محل كار نيست؟
اگر غسل در محل كار برخلاف مقررات باشد، غسل كردن جايز نيست و ميتوانيد در آخر وقت با تيمم بدل از غسل نماز بخوانيد.